Қазақстанда вегетативті көбейтуді кең пайдалануға кедергі болып тұрған жағдай

Қазақстандағы экологиялық ахуал және көгалдандыру қажеттілігі

Қазақстанда экологиялық жағдай күннен-күнге күрделеніп келеді. Мұның негізгі себебі — антропогендік әсердің күшеюі. Соның салдарынан Арал өңірінің құрғауы, су ресурстарын тиімсіз пайдалану, шөлейттену мен топырақтың тұздануы сияқты мәселелер тереңдей түсуде.

Бұл мәселені шешуге арналған маңызды бастамалардың бірі ретінде Н.Ә. Назарбаев ұсынған «Жасыл ел» бағдарламасын атап өтуге болады. Бағдарламаны нақты әрі уақытында орындау, сондай-ақ әртүрлі ағаш және бұта түрлерін көбейту үшін жаңа технологияларды енгізу қажет.

Вегетативті көбейтудің артықшылықтары

Көпжылдық өсімдіктерді ұрық арқылы көбейтумен салыстырғанда, вегетативті әдіс әлдеқайда тиімді. Тұқымнан өсірілген көшеттер жиі әлсіз болады және шығын көп түсіреді. Ал вегетативті жолмен алынған өсімдіктердің тіршілікке бейімділігі жоғарырақ, әрі әдетте 2–3 жыл бұрын өнім беріп, пайдалануға дайын болады.

Демек, бір ғана көпжылдық өсімдіктен жүз емес, мыңдаған — осы табиғи жағдайға бейімделген көшеттерді вегетативті жолмен көбейту мүмкіндігі бар.

Неге жаңа биореттегіш қажет?

Қазақстанда вегетативті көбейтуді кең қолдануға кедергі келтіріп отырған маңызды факторлардың бірі — биореттегіш ретінде көбіне тек ауксиндердің пайдаланылуы. Ауксиндер, әдетте, қосымша тамырлары бар өсімдіктерді тамырландыруда тиімді болғанымен, шөлді аймақтарда өсетін ұзын тамырлы өсімдіктерді вегетативті көбейту үшін әрдайым қолайлы емес.

• Ауксиндердің қолданылу аясы шектеулі: кейбір экологиялық-ботаникалық топтар үшін тиімділігі төмен.

• Реттегіштердің едәуір бөлігі шетелден әкелінеді, бұл мемлекеттік шығынды арттырады.

Осыған байланысты Қазақстанның экологиялық жағдайын қалпына келтіруге үлес қоса алатын, ауксиндерге жатпайтын жаңа биореттегішті енгізу өзекті.

Стресске төзімділікті арттыру — екінші стратегиялық міндет

Қазақстанның климаты мен экологиясының қаталдығы өсімдіктер үшін тұрақты стресс факторларын тудырады. Негізгі факторлар: топырақтың тұздануы, су тапшылығы және құрғақшылық. Сондықтан өсімдіктердің әртүрлі стресстік жағдайларға төзімділігін (толеранттылығын) арттыратын әдістердің болашағы зор.

Бидай фузикокцині: табылуы және өндіру мәселесі

Зерттеудің негізін М.А. Айтхожин атындағы Молекулалық биология және биохимия институтының «Ферменттердің құрылымы мен реттелуі» лабораториясы ғалымдарының жұмысы құрады: олар алғаш рет өнген бидай дәнінен жаңа биореттегішті анықтаған.

Алайда аталған тәсіл бойынша реттегіш өте аз мөлшерде ғана алынған. Мұндай көлем тек зертханалық тәжірибелерге жеткілікті болғанымен, экологиялық және аграрлық бағыттағы кең көлемді жұмыстарға қажетті препаратты өндіруге мүмкіндік бермейді.

Көп мөлшерде биореттегіш алу үшін нанотехнологиялық тәсіл қолданылды.

Қалемшелерді тамырландыру тәжірибесі

Қазақстандағы қатал экологиялық жағдайларды жұмсарту және экологиялық проблемалардың алдын алу үшін көгалдандыру аса маңызды. Осы мақсатта өсімдіктерді вегетативті көбейтудің тиімді технологияларын дамыту қажет.

Бір ай ішінде қалемшелердің тамырланғаны және жапырақтарының өскені байқалды.

Таңдалған өсімдіктердің маңызы

Сонымен қатар таржапырақты жиде мен сары акация да зерттеу нысаны ретінде қарастырылды. Таржапырақты жиденің тамырындағы түйнек микроорганизмдері топырақтағы минералдық азот мөлшерін арттыруға ықпал етеді. Бұл қасиет Қазақстан жағдайында көгалдандыру мен топырақты қалпына келтіру үшін құнды.

Қорытынды

Зерттеу нәтижелері бидай фузикокцинының қалемшелерде тамыр мен жапырақ өсуін ынталандыра алатынын көрсетті. Демек, қалемшеден көшет алу процесінде бидай фузикокцинын қолдану тиімділігі жоғары және Қазақстандағы көгалдандыру жұмыстарын қолдауға әлеуеті бар.