Ғасырлар тоғысындағы Қазақстанның мәдени дамуы туралы қазақша реферат
Тәуелсіздік кезеңіндегі мәдени даму: жаңа бағдар мен жаңа сынақтар
Қазақстан қысқа мерзім ішінде мемлекет құрушы Н.Ә. Назарбаевтың басшылығымен қазіргі заман талаптарына жауап беретін саяси, экономикалық және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырып, бәсекеге қабілетті әрі өзіндік даму жолын таңдаған мемлекетке айналды. Тәуелсіздік алынғаннан кейін рухани өмірдің дамуына қатысты жағдай түбегейлі өзгерді: монополиялық идеологияның үстемдігі әлсіреп, демократиялық құндылықтар күшейе бастаған тұста мәдени-рухани салада да ауқымы мен мазмұны жағынан елеулі бетбұрыс байқалды.
Алайда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ұлттық мәдениет дамуы бір-біріне қарама-қарсы екі үрдісті қатар бастан өткерді. Бір жағынан, мәдениет жаңа серпін алып, тың бағыттарға батыл қадам жасады. Екінші жағынан, бұрын болмаған экономикалық кедергілер мен қоғам санасындағы психологиялық өзгерістер мәдени үдерістердің баяулауына әкелді.
Жаһандану ықпалы және мәдени саясаттың қайта құрылуы
Қазақстанның әлемдік кеңістікке ашылуы бір жағынан ескірген идеологиялық мәдениеттен арылуға мүмкіндік берсе, екінші жағынан әсіреқызыл батыстық үлгілерге де кең жол ашты. Бұл үдеріспен қатар түрлі діни ағымдар мен секталардың келуі қоғамның мәдени-рухани тұтастығына қатысты жаңа сұрақтарды күн тәртібіне шығарды. Мұндай жағдайда мәдени-рухани саланы басқарудың тиімді тетіктерін қайта ойластыру қажеттігі туды.
Басым міндеттер
- Қазақстан халқының мәдени-ұлттық сана-сезімінің жаңаруына ықпал ету.
- Этномәдени және конфессиялық шектеулікте мәдени әр алуандылықты қалыптастыру.
- Мәдени менеджменттің неғұрлым тиімді моделін таңдау.
1996 жылғы «Мәдениет туралы» заң және мемлекеттік саясат қағидалары
Қазақстан Республикасының 1996 жылғы «Мәдениет туралы» заңы мәдениет саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаларын нақтылады. Бұл қағидалар азаматтардың шығармашылық еркіндігін қамтамасыз етуге, тарихи-мәдени мұраны қорғауға және мәдениетті қаржыландырудың әртүрлі көздерін қолдауға бағытталды.
Негізгі қағидалар
Шығармашылық еркіндік
Азаматтардың шығармашылық қызметпен айналысуына еркіндік беру.
Тең құқық
Мәдени байлықты жасау, пайдалану және таратуда құқықтардың теңдігі.
Мұраны қорғау
Тарихи-мәдени мұраны сақтау және қорғау.
Білім мен тәрбие
Ұлттық және әлемдік мәдени құндылықтарды қатар игеру арқылы білім жүйесін дамыту.
Монополияға жол бермеу
Мәдениет саласындағы монополиялық әрекеттердің алдын алу.
Қаржыландырудың көпарналығы
Бюджеттік, коммерциялық және қайырымдылық бастамаларды қолдау.
90-жылдардағы инфрақұрылым және қаржыландырудың өзгеруі
90-жылдары мемлекеттік мәдениет мекемелерінің жүйесіне мәдени-демалыс орындары, кітапханалар, мұражайлар, театрлар, концерттік ұйымдар, кино өнері мекемелері, мәдениет және демалыс парктері және басқа да құрылымдар кірді. Бұл нысандардың басым бөлігі мемлекеттік баланста болды.
Кейінгі онжылдықта қаржыландыру тетіктері едәуір өзгерді: ұлттық маңызы бар мекемелерді мемлекеттік қаржыландыру сақталды, ал нақты мәдени жобалар мен бағдарламаларға әртүрлі қаржы көздерін тарту мүмкіндігі кеңейді. Меншік формасының өзгеруіне байланысты кинематография, туризм, спорт, шоу-индустрия, теледидар, концерттік ұйымдардың бір бөлігі өзін-өзі қаржыландыруға көшті. Бұл үрдіс сөз еркіндігіне және дербес шығармашылыққа жол ашқанымен, қоғамдық қауіпсіздік пен құндылықтарға қарсы насихатқа тосқауыл қою үшін тіркеу және реттеу тәртібін қатаң сақтаудың маңызы артты.
Бірыңғай мәдени-ақпараттық кеңістік және этномәдени жаңғыру
Бірыңғай мәдени-ақпараттық кеңістік құру — Қазақстан мәдени саясатының стратегиялық мақсаттарының бірі. Бұл мақсат елдің рухани әлеуетін айқындап, дербес ұлт ретінде әлемдік қауымдастықтағы орнын нығайтуға мүмкіндік береді. Осы бағыттағы шешуші шарттардың бірі — қазақ халқының этномәдени тұрғыдан жаңғыруы. Бұрынғы идеологиялық жүйенің күйреуі ұлттық салт-дәстүрдің табиғи қайта жаңғыруына түрткі болды.
«Мәдениет» ұғымы: шығу тегі және мазмұн өрісі
«Мәдениет» ұғымын түсіну үшін оның этимологиясына назар аудару қажет. Қазақ тіліне бұл термин арабтың «маданият» (қала, қалалық) сөзінен енген. Бұл түсінік орта ғасырлардағы мұсылман мәдениетінің гүлдену дәуіріндегі «қалалық өркениет» идеясымен сабақтас.
Қазіргі сөздіктердегі негізгі анықтамалар
- Белгілі бір халықтың жетістіктері мен шығармашылығының жиынтығы.
- Белгілі бір тарихи кеңістіктегі адам қауымының қызметі мен өзіндік ерекшелігі (мысалы: палеолит мәдениеті).
- Адам әрекетінің нақты бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті).
- Агрономиялық қолданыста — өсімдіктер мәдениеті (дәнді дақылдар, цитрустық дақылдар).
Еуропалық дәстүрде «культура» мен «натураны» (мәдениет пен табиғатты) қарама-қарсы қою да кең таралған. Ежелгі кезеңде «культура» жерді өңдеу мағынасын берсе, кейін Цицерон еңбектерінде (б.з.д. 45 ж.) «жан дүниені жетілдіру» ұғымына дейін тереңдеді. Уақыт өте бұл сөз білім, даму, қабілет, құрметтеу секілді мағыналық қабаттармен толықты.
Идеология және өтпелі кезең тәжірибесі
Жаңа мемлекет құру кезеңіндегі философиялық тұжырымдарда халықаралық тәжірибеге сүйену маңызды болды. Тоталитаризмнен демократияға өткен қоғамдардың өтпелі кезеңде идеологиялық дағдарысқа ұшырайтынын тәжірибе көрсетті. Осы тұрғыдан 1993 жылғы 9 қазанда жарияланған «Қазақстанның болашағы — қоғамның идеялық бірлігінде» еңбегінде идеологияның қоғамдағы орнына қатысты тұжырымдар айқындалды.
Идеологияның негізгі қызметтері
- 1 Адамдар қауымдастығын саяси және экономикалық міндеттер төңірегінде топтастыру тәсілі.
- 2 Әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыру механизмі.
- 3 Мемлекеттің, партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың адам санасына өркениетті ықпал ету тәсілі.
- 4 Қоғам дамыған сайын пайда болатын әртүрлі идеологиялық ағымдарды түсіндіретін өріс.
Еңбектің мәні — Қазақстанның қоғамдық-саяси ахуалына баға беріп, тәуелсіздік пен тұрақтылықты сақтаудың бағыттарын көрсетуінде.
Ұлттық дәстүрдің қайта жаңғыруы және мәдени оқиғалар
1990-жылдардан бастап Наурыз мейрамы кең көлемде қайта жаңғырды және Қазақстанда өмір сүретін түрлі этностардың ортақ мерекесіне айналды. Айтыс өнері жаңа дәуір талабына сай жаңаша тыныс алды. Этнопедагогиканың білім беру жүйесіне енуімен жас ұрпақты ұлттық салт-дәстүр рухында тәрбиелеу жұмыстары күшейді.
Мерейтойлар мен символдық қадамдар
- Жамбылдың 150 жылдығының аталып өтуі.
- 1997 жылы М. Әуезовтің 100 жылдығының тойлануы.
- 1999 жылы Түркістанның 1500 жылдығының кең көлемде мерекеленуі.
Әдебиет, музыка және кітап баспа ісі: жетістіктер мен қиындықтар
Тәуелсіздік жылдары қазақ әдебиеті жаңа шығармалармен толықты. Ә. Нұрпейісов «Соңғы парыз» романында Арал тағдыры мен адам болмысын кеңінен суреттеді. Ш. Мұртаза «Қызыл жебе» трилогиясын қорытындылады. М. Мағауин «Мен» атты философиялық толғауын ұсынды. Қ. Жұмаділов Қабанбай батыр тұлғасын арқау еткен «Дарабоз» дилогиясымен оқырман ықыласына бөленді. Ақындар Қ. Мырзалиев, Т. Медетбеков, И. Оразаев жаңа поэтикалық туындыларымен танылды.
Композитор Е. Рахмадиевтің Ә. Кекілбаев либреттосына жазылған «Абылай хан» операсы жанрлық табыс ретінде бағаланды. Классикалық музыка саласында А. Мұсаходжаева, Ж. Әубәкірова, М. Мұхамедқызы, Н. Үсенбаева және басқа өнерпаздар елеулі жетістіктерге жетті. О. Сүлейменовтің тілдер дамуының заңдылықтарын талдаған «Жазу тілі» кітабы, сондай-ақ М. Шахановтың адамзат құндылықтарының көмескіленуін көтерген «Өркениеттің адасуы» еңбегі кең талқыға түсті.
Баспагерлік серпін
Кітап басып шығару қарқын алды. Туған жер, ел тарихы мен мәдениеті жөніндегі көптомдық еңбектер жарық көрді. Маңызды басылымдардың қатарында «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», «Қазақстан тарихы», қазақ фольклорының антологиялары аталады. Тәуелсіздіктің он жылдығына орай екі тілде Қазақстан Республикасы туралы энциклопедиялық анықтама жарияланды.
Өтпелі кезеңнің қайшылығы
Дегенмен жеке авторлар жетістігіне қарамастан, ұлттық мәдениет, соның ішінде көркем әдебиет толыққанды серпіліс жасай алмады. Жаңа қоғамдық қатынастар жағдайындағы адам өмірін көркемдік тұрғыдан игеру баяу жүрді; күн сайын болып жатқан ірі саяси-әлеуметтік оқиғалардың мәнін қазіргі оқырман талғамына сай жоғары көркемдік деңгейде бейнелеу жеткіліксіз болды.
«Мәдени мұра» бағдарламасы: тарихи жады және рухани тірек
Елдің өткен тарихын ұрпақ санасына сіңіру арқылы мәдениетті дамыту «Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі алғышарты ретінде қарастырылды. 2004–2006 жылдары бағдарламаның бірінші кезеңі жүзеге асырылды. Бұл бастама тарихи-мәдени құндылықтарды жүйелеу мен сақтау ісіне жаңа серпін берді.
Ұлан-байтақ дала және мәдени тамыр
Ұлан-байтақ Қазақстан жері — еркін тыныстаған сайын дала, жусан иісі, сағымды көкжиек, күмбездей көк аспан. Бұл — туған жердің бейнесі ғана емес, мәдени жадының кеңістігі. Қазақстан шығысында Алтайдан басталып, Каспийге дейін созылып, солтүстігінде Батыс Сібір жазығы мен Оралдан Тянь-Шаньның солтүстік беткейіне дейінгі алып аумақты қамтиды.
Бұл жер тек табиғи ресурстар мен географиялық артықшылықтар аймағы ғана емес, көне дәуірлерден бастау алған көшпелі тайпалар мәдениетінің алтын бесігі. Сақ, үйсін, түркі, қыпшақ мұраларының ескерткіштері мен қолөнер туындылары — ұлттық мәдениет тарихын баяндайтын құндылықтар.
Тарих — адамзаттың тамыры. Өткенге үңілу, жолды қорытындылау, бағалай білу — елін сүйетін әр адам үшін маңызды. Ерте тас дәуірінен басталған мәдени қабаттар (Ботай, Андрон, Беғазы-Дәндібай), темір дәуіріндегі сақ-үйсін мұрасы, көшпелі түркі мәдениеті — қазақ халқының ұлттық мәдениетінің бастау арналары.
Бүгінгі сұрақ
XXI ғасырдағы Қазақстан мәдениеті қай бағытта дамып келеді? Негізгі идеясы қандай? Әлемдік мәдениет пен өркениет кеңістігіндегі орны қалай айқындалады? Бұл сауалдарға жауап іздеу мәдениеттің ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып, әр буында жаңарып отыратынын ескеруді талап етеді.
Бейнелеу өнері: дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысы
Мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде бейнелеу өнерін назардан тыс қалдыру мүмкін емес. Үңгір суреттері мен петроглифтерден бастау алған бұл сала халықтың ой-санасын, дүниетанымын, мәдени кемелдігін айқындайтын айна тәрізді. Техникасы мен технологиясы сырттан келген жаңалық болғанымен, ол халық өнері мен дүниетанымының табиғи жалғасына айналып, ұлттық сана-сезімнен қуат алды.
Қазақстанның кәсіби бейнелеу өнерінде ұлттық дүниетаным мен дәстүрлі ойлау жүйесі көркемдік ерекшеліктер мен идеялық бағытты айқындады. Бір ғасыр — өнер үшін ұзақ мерзім емес, бірақ осы уақыт ішінде бірнеше буын суретшілер ұлттық ерекшелігі бар көркемөнер мектебін қалыптастыра алды.
Классикаға көзқарас: Ә. Қастеев феномені
1930-жылдардағы Ә. Қастеев шығармашылығы — ұлттық дүниетаным мен рухты дәл әрі табиғи жеткізудің жарқын үлгісі. Оның туындыларындағы сюжеттер қазақ тұрмысымен тығыз байланысты: «Киіз үйдің ішкі көрінісі» картинасында тұрмыстық бұйымдар асқан ыждағатпен бейнеленіп, халық өмірінің өміршеңдігі ашылады. «Бие сауу», «Колхоз тойы», «Колхоздың сүт фермасы» секілді еңбектерінде суретшінің қазақ тұрмысын терең білуі мен оған деген шынайы сүйіспеншілігі сезіледі.
1980–1990-жылдар: тарихи-мифологиялық тақырыптарға бетбұрыс
1980-жылдардың екінші жартысынан бастап суретшілер үшін ұлттық болмысқа сұраныс тудыру, өткенді қайта жаңғырту, дәстүр мен тарихқа жаңаша қарау маңызды міндетке айналды. Қазақстан суретшілері тарихи және тарихи-мифологиялық тақырыптарға ерекше көңіл бөліп, монументті бейнелер мен рәміздік нышандарға сүйенді.
Ізденіс бағыты
А. Ақанаев, К. Дүйсенбаев, Ә. Сыдыханов, Қ. Зәкіров, Б. Түлкиев, А. Есдәулетов, Б. Бапишев, Қ. Хайруллин, Ғ. Маданов секілді қылқалам шеберлері ұлттық болмысты символдық тілмен жеткізуге ұмтылды. Бұл үрдіс Шығыс өнеріне тән жалқы мен жалпыны, сәт пен мәңгілікті ұштастыру тәсілдерімен үндесті.
Қазақ көркемдік талғамында астарлы ойға, ишараға мән беру дәстүрі бар. Сол себепті бейнелеу өнерінде де таңба мен символға еркіндік беріліп, тікелей баяндаудан гөрі жинақтау мен меңзеу күшейді.
Қазіргі көркем тіл: таңба, рәміз және аллегория
Ғасыр соңында бейнелеу өнеріндегі құндылықтық және көркемдік ізденістердің ұлттық арнада қарқындауы айқындалды. Рәміздендіру, таңбаға сүйену, символикалық бейнелеу тәсілдері кең өріс алды. Әлемнің күрделілігі мен халықтың тарихи жолын суретшілер себеп-салдарлық байланыстарды тікелей баяндаудан гөрі, қазақ дүниетанымы құндылықтары арқылы аллегориялық жинақтауға ұластырды.
Ә. Сыдыханов: таңба эстетикасы
Ә. Сыдыханов идеяны жеткізудің құралы ретінде рулық рәміздер, таңба, ою-өрнек түрлерін кең қолданады. Ол ұлттық тарихи-көркем болмысты таңбаның кескіндемелік-пластикалық өзгерісі арқылы жаңаша пайымдайды. «Түркі халықтарының рәміздері» (1997) туындысы осы бағыттағы сәтті ізденістердің бірі ретінде аталады.
А. Ақанаев: дала аңызының жаңғырығы
А. Ақанаев шығармашылығы дала аңыздарын еске түсіреді. Оның «Дала адамдары» (1999) туындысында көшпелі мәдениетпен байланыс көркем образдар арқылы көрінеді: жүк артылған түйе, шаңырақ, кимешек киген қария — тарихи жадының көрінісі, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын мұраның сақтаушысы тәрізді.
Ұлттық өнердің түп ұғымдары
Қазақ дүниетанымында өнерді айқындайтын маңызды белгілердің бірі — кеңістік ұғымы. Кеңістік шексіздік пен тұтастық туралы ойды қамтиды. Сонымен бірге ұлттық өнер астарлы ойға, философиялық түйінге бейім келеді. Қазіргі бейнелеу өнерін бағалау үшін дәстүрлі көркемдік заңдылықтарды, әлемдік мәдени мұраны және бүгінгі заман талаптарын қатар ескеру қажет.
А. Есдәулетов шығармашылығында кездесетін мүйізтұмсықтар мен бұқалар секілді образдар адамзат мәдениетінің бастауына ой жүгіртетін нышандар ретінде қабылданады, әрі көркем тілдің терең қабаттарын ашуға қызмет етеді.