Теңгені айналысқа енгізгеннен кейінгі пайыздық саясаттың негізгі мақсаты
Банк жүйесін жетілдірудің өзектілігі
Қазақстан Республикасының экономикасының қазіргі жағдайында қаржы-несие саясатын одан әрі жетілдіруде банктердің рөлі айрықша. Банк жүйесі ақша қаражаттарын шоғырландырушы негізгі институт және ақша айналымын реттеудің басты тетігі болғандықтан, оның қызметін жаңғырту мен тиімділігін арттыру маңызды міндеттердің бірі болып табылады.
Активтердің өсу қарқынының жоғары болуы банк тәуекелдерінің күшеюіне, ал капиталдану деңгейінің салыстырмалы түрде төмен болуы тұрақтылыққа қысым түсіреді. Сондықтан жүйелік шаралар кешені қажет.
Тәуекел мен капиталдануды күшейту бағыттары
Тәуекел-менеджментті жаңарту
Банктерде тәуекелді басқару жүйесін жетілдіру: тәуекелдерді анықтау, өлшеу, лимиттеу және тұрақты мониторинг жүргізу құралдарын күшейту.
Базель II қағидаттарын енгізу
Капитал жеткіліктілігі мен тәуекелге негізделген қадағалауды күшейту үшін жаңа келісімді (Базель II) енгізу және оны іске асыратын жұмыс тобын құру.
Есеп саясаты мен IT-инфрақұрылым
Есеп саясаты мен бағдарламалық қамтамасыз етуге қажетті өзгерістер енгізіп, деректер сапасын, есептіліктің жеделдігін және басқарушылық талдауды жақсарту.
Провизиялар және пруденциялық реттеу
Әлеуметтік және жалпы провизияларды есепке алу тәртібін кезең-кезеңімен енгізу мерзімдерін оңтайландыру, сондай-ақ МСФО талаптарына жақындау үшін екінші деңгейлі банктерге қатысты пруденциялық нормативтерді қайта қарау.
Топішілік тәуекелдер және капитал қозғалысы
Банк топтары үшін пруденциялық нормативтерге сәйкес, өзіндік капиталдан еншілес компанияларға инвестициялық салымдарды бағыттау мәселелерін айқын реттеу қажет. Бұл топішілік трансферттер тәуекелін төмендетіп, капиталдың сапасын сақтауға ықпал етеді.
Қаржы нарығын дамытуға арналған шаралар
Қазақстанның қаржы нарығы соңғы жылдары бірқалыпты дамып келеді. Дегенмен сақтандыру нарығы көрсеткіштерінің жедел өсуі және капитал нарығының тереңдеу қажеттілігі жаңа реттеушілік және инфрақұрылымдық шешімдерді талап етеді.
Капитал нарығы: басым қадамдар
- Қазақстанның Даму банкі және өзге эмитенттер шығаратын жобалық бағалы қағаздар бойынша облигацияларды орналастыруды тиімді реттеу үшін ішкі нарықта валюталық позицияны теңгемен белгілеу.
- Үкімет пен құзырлы органдардың зейнетақы активтерін инвестициялау барысында несиелік және валюталық тәуекелдерді, сондай-ақ болашақта сыйақы мөлшерлемелерінің өзгеру тәуекелін хеджирлеуге арналған жекелеген құралдарды ұсынуы.
- Екінші деңгейлі банктердің депозиттеріне инвестициялау лимитін 10%-дан 25%-ға дейін арттыру.
- Арнайы сауда тізіміне енгізілген ипотекалық облигацияларға орналастыру лимитін 20%-ға дейін ұлғайту.
- Зейнетақы активтерін SPV көмегімен шығарылған бағалы қағаздарға инвестициялауға рұқсат беру арқылы қазақстандық компаниялардың қорлану мүмкіндігін кеңейту.
- Инвестициялық портфельдің сапасы мен бәсекеге қабілетін арттыру үшін зейнетақы қорлары активтерінің бір бөлігін белгілі бір рейтингі бар шетелдік қаржы институттарына сенімгерлік басқаруға беру мүмкіндігін қарастыру.
- Эмитент-резиденттердің бағалы қағаздарды сыртқы нарықтарда орналастыруы үшін ұлттық сауда ұйымдастырушының ресми тіркеуінен өтуін міндеттеу.
Пайыздық саясат және инфляцияны тежеу
Негізгі мақсат
Теңгені айналысқа енгізгеннен кейін пайыздық саясаттың басты мақсаты — теңгемен несиеге деген сұранысты төмендету, соның нәтижесінде ақша массасының өсу қарқынын баяулату және инфляцияны түсіруге ықпал ететін деңгейге мөлшерлемелерді жеткізу.
Жоғары мөлшерлеменің құны
Жоғары пайыздық мөлшерлемелер шығындардың маңызды бөлігіне айналады, өйткені пайыз төлемдері кәсіпорындар мен қаржы институттарының шығын құрылымына тікелей әсер етеді. Сондықтан пайыздық саясаттың нәтижесі ұзақ мерзімді белгісіз болашақта емес, салыстырмалы түрде қысқа кезеңде көрінуі тиіс.
Валютаға артық сұранысты азайту
Инфляцияға қарсы күресте қолданылатын маңызды бағыттардың бірі — шетел валютасына шамадан тыс сұранысты төмендетуге арналған шаралар. Бұл ішкі ақша нарығындағы қысымды азайтуға көмектеседі.
Мөлшерлемелер қалай қалыптасады?
Қаржы операцияларының көптеген түрлері бойынша пайыздық мөлшерлемелер деңгейі Ұлттық банктің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі арқылы индикативті түрде айқындалады. Алайда нарықтағы мөлшерлемелердің айырмашылығы бірнеше факторға тәуелді:
- қарыз мерзімінің әртүрлілігі;
- қарыздың өтелмеу тәуекелінің деңгейі;
- пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру ықтималдығына байланысты тәуекел.
Мемлекеттік қазыналық міндеттемелер, банкаралық несие және Ұлттық банктің ноталары бойынша мөлшерлемелер, әдетте, нарықтық сауда логикасына сәйкес қалыптасады.
Резервтік талаптар: тұрақтылық пен өтімділік теңгерімі
Резервтік талаптар механизмі
Банктерге берілетін несиенің көлемін реттеу, банктің өз міндеттемелері бойынша төлем қабілетсіздігі тәуекелін төмендету және акционерлер мен салымшылардың мүдделерін қорғау мақсатында Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданады.
Балама тәртіпке көшу мүмкіндігі
Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттардағы қаражаттардың шамадан тыс өсуі резервтік талаптардың мөлшерін азайтумен қатар, резервтеудің баламалы тәртібіне көшу мүмкіндігін де туғызды. Бұл жағдайда экономикалық нормативтерді орындайтын банктердің корреспонденттік шоттағы қаражаттары резервтік талаптардан кем болмауы керек.
Ұлттық банк орташа айлық қалдыққа байланысты (резервтік талаптан аспайтын бөлігіне) банктің корреспонденттік шоты бойынша пайыз төлейді. Мұндай төлем резервтік талаптар жоғары болған кезде банктердің несие және тартылған депозиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелер арасындағы айырманы қысқартуға бағытталады.
Әлемдік тәжірибе нені көрсетеді?
Міндетті резервтер деңгейінің тым жоғары болуы банк жүйесінің қаржы делдалы ретіндегі тиімділігін әлсіретуі мүмкін. Себебі резервтердің минималды нормасының ұлғаюы несие ресурстарының экономикаға құйылуын тежейді.
Үкіметтің қарыз алу саясаты және инфляциялық тәуекел
Үкіметтің несиелеу (қарыз алу) көлемі көбіне бюджет тапшылығының деңгейіне және оны баламалы көздер арқылы жабу мүмкіндігіне тәуелді. Бюджет тапшылығы жоғарылаған сайын несие эмиссиясының ықтималдығы артады, ал бұл инфляцияға әсер етуі мүмкін.
Инфляциясыз балама көздер
Сондықтан үкімет инфляциялық қысымды күшейтпейтін қаржыландыру көздерін кеңейтуге мүдделі. Мұндай көздерге сыртқы қарыздар және үкіметтің бағалы қағаздары жатады.
Ақша-несие саясатының кең мақсаттары
Ақша-несие саясатының негізгі мақсаты — төлем балансы, инфляция және экономикалық өсім бойынша үкімет мақсаттарымен елдің ішкі өтімділігінің өсімін үйлестіру. Кең мағынада алғанда, қаржы саясаты экономиканың ресурстарды қаншалықты тиімді пайдаланатынын айқындай отырып, қаржы ресурстарының жинақталуы мен қолданылуы процестеріне әсер ететін құралдар жиынтығы ретінде қарастырылады.
Тұрақты баға мен өсім үшін қажетті шарт
Дамыған нарықтық экономикасы бар елдердің көпжылдық тәжірибесі тиімді экономикалық өсім, бағаның тұрақты деңгейі және жұмыспен қамтуға қолайлы жағдай жасау үшін айналымдағы ақша ұсынысы іскерлік белсенділіктің қажетті көлемін қамтамасыз ететіндей деңгейде болуы тиіс екенін көрсетеді.