Қазақша рефераттар

Оркестр партиясын ойнау

Қазақ халық аспаптар оркестрін инновациялық технологиялар арқылы шығармашылық тұрғыдан дамыту

Мектебіміздің бүгінгі күнгі басты мақсаты — оқушылардың білім, білік және іскерлік дағдыларын дамытумен қатар, олардың азаматтық, өміртанымдық және интернационалдық қасиеттерін кеңейту. Осы міндеттерді жүзеге асыруда эстетикалық-көркемдік тәрбиенің маңызды қайнары болып саналатын музыка пәні мен сыныптан тыс үйірмелер ерекше рөл атқарады.

Бұл саладағы оқу-тәрбие жұмысы нәтижелі болуы үшін ол көп жылдар бойы қалыптасқан заңдылықтар мен теорияларға, әдістер мен принциптерге сүйеніп, ғылыми-педагогикалық негізде ұйымдастырылуы тиіс. Сонда ғана атқарылған жұмыс нақты нәтиже береді.

Оркестр жұмысын ұйымдастырудағы негізгі талаптар

1) Репертуарды дұрыс таңдау

Оркестр жұмысын ұйымдастыру кезеңіндегі ең басты талап — репертуар іріктеу. Репертуар бүгінгі өмір деңгейіне сай терең мазмұнды, көркемдік-педагогикалық талаптарды қанағаттандыратын және оқушылардың жас ерекшеліктері мен аспапта ойнау мүмкіндіктеріне сәйкес болуы қажет.

Жетекші репертуарға шығармашылық тұрғыдан қарап, шығарманың идеялық-эстетикалық мәнін және көркемдік ерекшелігін дұрыс аша білгенде ғана оқушылар музыканы терең сезініп, саналы түсінуге үйренеді, дүниетанымы кеңейеді.

Репертуарға қойылатын негізгі талап

Оркестр бағдарламасы жан-жақты болуы тиіс: қазақтың ән-күйі, кәсіби композиторлар шығармалары, туысқан халықтар, орыс және әлем классиктерінің туындылары қамтылып, іріктелген шығармалар тақырыбы, құрылысы, тілі және жанрлық сипаты жағынан әр алуан болуы қажет.

2) Құрам тұрақтылығы және мотивация

Оркестрді ұйымдастырудағы келесі маңызды мәселе — ұжым құрамының тұрақтылығы. Кейде оқушылар жаттығуларға әртүрлі себеппен келмей қалады немесе дайындық кезінде немқұрайлылық танытады. Бұл олардың оркестрде ойнауға және аспапты меңгеруге деген бастапқы ықыласының әлсірегенін көрсетеді.

Мұндай жағдайды психологиялық тұрғыдан түсіндіруге болады: даму процесінде ішкі ынта мен сыртқы талаптар үйлеспей, оқушының қызығушылығы төмендейді.

Практикалық мысал

Егер домбыра партиясы тым қарапайым болып, мелодиялық дамуы аз, көп жерде ұзақ паузалар кездессе, оқушы зерігеді. Сол сияқты оркестрге ілесе алмай, дайындық бойы бос отыратын басқа аспап иелерінің де ынтасы төмендейді. Нәтижесінде қызығушылық бәсеңдеп, ұжымнан кету қаупі артады.

Шешім бағыты

  • Жетекші әр оркестр мүшесінің психологиялық жай-күйін дәл байқап, соған сай жұмыс жүргізуі керек.
  • Қиындау немесе «қызықсыз» партияларға алдын ала мән беріп, жеке дайындықты жиілету қажет.
  • Партияға қысқа мелодиялық үзінділер енгізу, қызықты пьесалар беру — белсенділікті арттырады.
  • Дайындық эмоционалды әсерлі болуы тиіс: қызықсыз репертуар, орынсыз дауыс көтеру, көп алдында қорлау — ұжымды әлсіретеді.

Оркестр жетекшісі — үлкен тұлға. Ол оқушылардың танымын, қабілетін, зейін-сезімін және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, түрлі амалдар мен әдіс-тәсілдерді қолдануға міндетті. Өзінің ұйымдастыру шеберлігін ұдайы жетілдіріп, білімдарлығымен шәкірттерді баурай алғанда ғана оқушы өзін ұжымның маңызды мүшесі ретінде сезініп, тәртібі мен белсенділігі күшейеді.

Дайындықтың бастапқы кезеңі: тәрбие және ұйымдастыру

Дайындықтың алғашқы кезеңіндегі тәрбие және ұйымдастыру жұмыстары оркестрдің бір арнаға түсіп қалыптасуына, оқушылардың шығармашылық ықыласпен кірісуіне, үйренілетін шығарманың мазмұны мен көркемдігін терең түсінуіне мүмкіндік береді. Бұл — оркестрдегі кешенді жұмыстың маңызды қырларының бірі.

Есте сақталатын дидактикалық принциптер

  • Ғылымдылық

    Оқыту ғылыми негізге сүйеніп құрылуы.

  • Жүйелілік

    Материалдың бірізді және тұрақты берілуі.

  • Теория мен практиканың бірлігі

    Ереже міндетті түрде орындаушылық тәжірибемен бекітілуі.

  • Саналылық пен белсенділік

    Оқушының түсініп, белсенді қатысуы.

  • Көрнекілік

    Көрсету, тыңдату, үлгі арқылы меңгерту.

  • Түсініктілік және шамаға лайықтылық

    Жүктеме деңгейі жас пен дайындыққа сай болуы.

Аспапты игерудегі ғылыми-әдістемелік негіздер

Қазіргі уақытта аспапты меңгеру мен оркестр басқарудың дидактикалық ғылыми негіздері қалыптасып, біртіндеп практикаға енгізіліп келеді. Оқушының аспапты дұрыс игеруі үшін жетекші алғашқы үйрену кезеңіндегі заңдылықтар мен ережелерді нақты мағынасында, дәл әрі түсінікті түсіндіруі қажет.

Мұнда домбырашының дұрыс отырысы, қол мен саусақтардың қойылымы, дыбыс сапасы, штрих, аппликатура сияқты мәселелер ерекше мәнге ие. Егер бұл талаптар бастапқы кезеңде тиянақты қалыптаспаса, оқушы аспапты толық меңгере алмайды, нәтижесінде алға қойылған мақсатқа жету қиындайды.

Теорияны практикамен байланыстыру

Домбырадағы кәсіби нормалар сақталмаса (оң қол буынын бос ұстау, дыбыс шығаруда саусақ қозғалысы, сол қолдың еркіндігі, дене мен иықтың үйлесімі, саусақтың пернедегі орны), аспапты игеру күрделене түседі. Сондықтан жетекші тиімді жолдарды үздіксіз іздеп, теориялық қағидалар мен әдістемелік тұжырымдарға сүйеніп жұмыс жүргізуі тиіс.

Оркестр дайындығындағы жұмыс түрлері және әдістемелік тәсілдер

Әдіс (метод) — грек тілінен аударғанда адамның практикалық әрекеттері мен өмірді тану жолдарының тәсілдерін білдіреді. Оркестрдегі музыкалық шығарманың түріне (күй, пьеса, би, ән), авторына, оқушылардың жасына және дайындық деңгейіне қарай оқыту мен тәрбиелеу әдістері әртүрлі болады.

Оркестрде қолданылатын әдістемелік тәсілдер оқушыларға музыкалық-теориялық білім берумен қатар, шығарманың көркемдігін және өмірмен байланысын танытуға, білім-білік-дағдыларын дамытуға бағытталады.

Қолдануға болатын негізгі әдістер

Әңгіме және түсіндіру

Шығарманың мазмұны, авторы, стильдік сипаты бойынша бағыт беру.

Практикалық жұмыс

Бірден орындау, қателерді түзету, ансамбльдік тыңдау мәдениетін қалыптастыру.

Көрнекілік

Жетекшінің орындап көрсетуі, үлгі фрагменттер, тыңдату.

Өзіндік жұмыс, зерттеу, проблемалық әдістер

Үй тапсырмасы, дерек жинау, сұрақ-жауап арқылы ойландыру.

Неліктен «жалаң» үйрету жеткіліксіз?

Мысалы, оркестрде Құрманғазының бір күйі орындалатын болды делік. Егер жетекші оны қосымша жұмыс түрлерінсіз, әдіс-тәсілсіз тек «үйретумен» шектелсе, қойылған мақсаттардың көбі орындалмайды: оқушылар шығарманы ықылассыз, үстірт игереді. Сондықтан оркестр жұмысы міндетті түрде ғылыми-педагогикалық негізде ұйымдастырылуы қажет.

Оркестр дайындығындағы негізгі жұмыс түрлері

  1. 1. Шығарманы бірнеше рет толық қайталап, көркемдік деңгейге дейін жеткізу.
  2. 2. Шығарманың техникалық жақтарын жетілдіру.
  3. 3. Оркестрдің жеке топтарымен (секцияларымен) жұмыс жүргізу.
  4. 4. Концерттік дайындық.

Оркестрдің шығармашылық табысқа жетуі үшін дайындық формалары жан-жақты болып, әдістемелік тұрғыдан үнемі түрленіп отыруы тиіс.

Ізденіс-зерттеу әдісін практикада қолдану: қысқа үлгі

Оқушылар оқитын өнер мектебінде Мұқан Төлебаевтың «Соқ барабан», «Кестелі орамал», Құрманғазының «Балбырауын», Сейтектің «Той бастар» күйлерін игеру алдында жетекші әр композитордың өмірі мен шығармашылығы туралы қызықты деректер жинауды ұсынды. Бұл оркестр мүшелерін ізденіске жетелеп, болашақ орындауға мазмұндық негіз қалыптастырады.

Алғашқы дайындық оқушыларға эмоционалдық әсер қалдыруымен қатар, ұйымдастыру процесі де жоғары деңгейде өтуі керек.

Үйде жаттығу: әдістеме және бақылау

Маңызды мәселелердің бірі — оқушылардың аспапта үйде жүйелі жаттығуы. Ұстаз үйдегі жаттығу әдістемесін өзі орындап көрсетіп, нақты мысалдармен түсіндіргені дұрыс. Үй жаттығуының маңызы терең ұғындырылғанда ғана оқушының өз бетінше дайындыққа белсенділігі артады.

Үй тапсырмасын орындау реті

  1. 1. Аспаптың құлақ күйін келтіру: қысқа әуендер арқылы құлақ күйінің дұрыстығын, тиектің орналасуын, төменгі және жоғарғы аттас пернелердің үндестігін тексеру. Бұл — домбырамен жұмыстың кіріспесі.
  2. 2. Жаттығулар, гаммалар, этюдтерді баяу темпте ритмикалық дәлдікпен ойнап, біртіндеп техникалық деңгейге жеткізу.
  3. 3. Оркестр партиясын орындау.
  4. 4. Үйге берілген күй мен пьесаларды ойнау.

Үйдегі өзіндік дайындық музыкалық материалды бекітіп, аспапты жылдам меңгеруге көмектеседі; іскерлік пен дағдыны қалыптастырады; музыканы саналы әрі эмоциялық сезіммен орындау қабілетін дамытады. Сондықтан жетекші үй тапсырмасына үнемі ерекше көңіл бөліп, тексеріп, пікір айтып, жүйелі бақылап отыруы қажет.

2-кезең: нота сауаты қалыптасқаннан кейінгі жұмыс логикасы

Бұл кезеңде оқушылардың қолдары домбыраға төселіп, нота сауатын меңгеріп, оқи алатын деңгейге жетеді. Дайындық жетекшінің бүгінгі жұмыстың мақсаты мен мазмұнын қысқаша түсіндіруінен басталып, төмендегі жұмыс формаларын қамтиды.

Дайындық құрылымы

  1. 1. Жаңа шығарма мен оның авторы туралы қысқаша кіріспе сөз айту немесе бұрынғы шығарманы қайталап, көркемдік-техникалық деңгейін көтеру.
  2. 2. Игеру барысында техникалық және көрнекі құралдарды қолдану.
  3. 3. Мәнерлік құралдарды жүйелеп, мазмұнын ашып, шығарманы көркемдік деңгейге жеткізу (интерпретация).
  4. 4. Дайындық соңында оқушылар көбірек ұнататын шығармалардың бірін орындап, жұмысты эмоционалдық тұрғыда жағымды аяқтау.
  5. 5. Келесі дайындықтың міндетін айқындап, үй тапсырмасын беру.

Тәжірибе жүзінде оқушыларға жеке дыбыстарды тізбектей орындаудың өзі әлі «әуен» тудырмайтынын ұғындыру маңызды. Әуен — дыбыстардың мағыналы байланысы, тынысы, динамикасы және мәнерлігі арқылы қалыптасады.

Әдебиеттер

  • 1. Жұбанов А. Құрманғазы. — Алматы: «Жалын», 1978.
  • 2. Мерғалиев Т. Домбыра сазы. — Алматы, 1972.
  • 3. Музыка мектебінің домбыра тенор класына арналған программа. — Алматы: «Мектеп», 1996.
  • 4. Тастанов Х. Домбыра оркестрін қалай ұйымдастыру керек. — Алматы, 1999.
  • 5. Спанов Ө. Оқушылардың халық аспаптар оркестрі. — Алматы, 1999.