Дамыта оқыту концепциясында
Жеке тұлғаның оқуға деген ішкі ынта-күшін дамыту
Еліміз егемендік алғаннан бері білім беру саласында елеулі өзгерістер жүріп жатыр: мазмұн жаңарып, оқыту тәсілдері қайта қаралды. Осы жаңарудың маңызды бағыттарының бірі — білім берудің жаңа жүйесін құру. Бұл үрдіс педагогикадағы тұтас педагогикалық үдерістердің өзгеруімен тығыз байланысты.
Адам психикасының дамуында оқытудың орны ерекше: оқу есте сақтауды да, білімді де дамытады. Бірақ оқыту мен даму — бір-бірінен бөлек жүретін үдерістер емес; екеуі де тұлғаның қалыптасуына ықпал етеді.
Оқыту арқылы дамудың негізгі тұғырлары
Педагогикада баланың оқу арқылы дамуын түсіндіретін ұстанымдар әртүрлі сипатталады. Мәтінде екі бағыт аталады: «оқытуда даму» және «дамыта оқыту». XX ғасырда дамыта оқыту идеяларын ғылыми тұрғыда негіздеуге зор үлес қосқан ғалымдардың бірі — А. С. Выготский.
Қазіргі талап бойынша жеке тұлға қоғам үшін белсенді, қысқа уақыт ішінде және жоғары сапада дамуы керек. Осы мақсатқа қызмет ететін педагогикалық бағыт ретінде дамыта оқыту технологиясы қарастырылады: ол оқушының белсенділігін арттырып, дамуына жүйелі бағдар береді.
Дене дамуы және психикалық даму
Конституциялық даму
Бойдың өсуі, бұлшықеттің дамуы, салмақтың қосылуы сияқты көрсеткіштер арқылы дене дамуы сипатталады: дені сау, шыныққан, шыдамды болу — осының нәтижесі.
Психикалық даму
Психиканың даму деңгейі көбіне оқыту үдерісі мен жас ерекшеліктері арқылы айқындалады. Дамыта оқыту оқушыны өз бетінше ойлауға және ортамен тиімді қарым-қатынас жасауға жетелейді.
Өзіндік даму қалай қалыптасады?
Қарым-қатынас барысында оқушы жоспарлауға, мақсат қоюға, қойылған міндеттерді орындауға және қорытындыны талдауға үйренеді. Осы тізбекті дағдылар арқылы өзіндік даму жүзеге асады; нәтижесінде өзіндік талдау мен жинақтау, өзіндік тәрбие және білім алу жүйелері қалыптасады. Демек, дамыта оқыту жеке тұлғаның барлық қасиеттерін дамытуға бағытталады.
Выготскийдің ойы: педагогика баланың «ертеңгі күніне» емес, оның ішкі күйіне, яғни қазіргі даму мүмкіндіктеріне сүйенуі керек.
Выготский бойынша даму деңгейлері
1) Өзекті даму деңгейі
Балада қалыптасқан, өз бетінше орындай алатын іс-әрекеттер жиынтығы.
2) Жақын даму аймағы
Бала әлі өз бетінше орындай алмайтын, бірақ ересектердің көмегімен жүзеге асыра алатын әрекеттер кеңістігі. Осы аймаққа өту барысында оқушы өзекті даму деңгейіндегі білімін қолдануға және өзіндік танымын тереңдетуге дағдыланады.
Өзіндік дамыта оқыту технологиясы (Г. К. Селевко)
Г. К. Селевко өзіндік дамыта оқыту технологиясын жүйелеп, оны үш бөлікке бөледі. Бұл құрылым мектеп тәжірибесінде өзін жетілдіру сабақтарын жоспарлауға мүмкіндік береді.
1) Теория
Өзін-өзі жетілдірудің теориялық негізін түсіну және оны мектеп бағдарламасы арқылы меңгеру.
2) Практика
Өзін жетілдіруді іс жүзінде жүзеге асыру; бұл көбіне сабақтан тыс әрекеттер арқылы орындалады.
3) Әдістеме
Өзін-өзі дамыта оқытудың әдісі мен құрылымын ғылыми негіздеп, оқу-тәрбие үдерісіне енгізу.
Мақсат, мұғалім және оқушы ұстанымы
Өзіндік дамыта оқытудың негізгі мақсаты — жеке тұлғаның өзін-өзі жетілдіру және өзін-өзі басқару тетіктерін қалыптастырып, адамгершілік пен танымдық қасиеттерін дамыту.
- Мұғалім ұстанымы
- Дос әрі ақылшы: көп білетін, терең білімді, бағыт беретін серіктес.
- Оқушы ұстанымы
- Өзін танып, еркін әрекет ету; өз қалауы бойынша шешім қабылдап, жауапкершілік алу.
Бұл технологияда мұғалімнің жоғары педагогикалық руханилығы, балаға сүйіспеншілігі, мұғалім мен оқушы арасындағы сенім ерекше мәнге ие. Сенім оқушының ішкі әлемін тануға, жеке қасиеттерін ашуға мүмкіндік береді.
Қазақстан мектептеріндегі «Өзіндік таным» курсы
Қазіргі уақытта Қазақстан мектептерінде осы бағытқа сай «Өзіндік таным» пәндік курсы жүргізіледі. Оның тәрбиелік мәні жоғары: оқушы оқу барысында өзін тануға, өзін жетілдіруге, жалпыадамзаттық құндылықтарды меңгеруге және оларды өмірде қолдануға үйренеді. Сонымен бірге өз көзқарасын және іс-әрекетін белсенді жүзеге асыру дағдылары қалыптасады.
Бастауышта өзіндік танымды қалыптастырудың тиімді тәсілі
Бастауыш сыныпта оқушыны қызықтырып, өз жұмысына өзі баға беруге және қорытынды шығаруға дағдыландыру маңызды. Ол үшін оқушылар өз бетінше орындайтын, нәтижесі бірден байқалатын қызықты тапсырмалар қажет.
Мысал: математика сабағындағы «жасырын сөз» тапсырмасы
1-сыныпта өрнектердің мәнін тауып, тиісті әріптерді кестеге орналастыру арқылы жасырын сөз шығаратын тапсырма қолдануға болады. Егер сөз дұрыс шықса, оқушы тапсырманың дұрыс орындалғанын өзі тексереді — бұл өзін-өзі бағалау дағдысын дамытады.
Өрнек
9 − 4
н
Өрнек
2 + 7
ы
Өрнек
3 + 4
с
Өрнек
10 − 6
д
Өрнек
6 + 4
а
Өрнек
6 − 6
—
Мұндай тапсырмалар математикалық дағдылармен қатар, қазақ тілінде дұрыс жазуға және жаңа сөздерді құрастыруға да ықпал етеді. Ең бастысы — оқушының қызығушылығы мен белсенділігі артады.
Дамыта оқытудың сабақтағы рөлі
Өзіндік танымды тек арнайы курстар арқылы ғана емес, күнделікті оқыту үдерісінің өзінде қалыптастыру тиімді. Себебі бала әр сабақта, әр тақырыпта өзін-өзі жетілдіріп отырады. Бұл жерде дамыта оқыту технологиясының маңызы ерекше.
Ұсынылатын әрекет түрлері
- Дидактикалық ойындар
- Пікірталас және талқылау
- Ойлау мен қиялды дамыту тапсырмалары
- Есте сақтау және шығармашылық қабілеттерін жетілдіру әдістері
Нәтижесі қандай?
Оқушы білімдегі шындықты іздеуге, салыстыруға, дәлелдеуге, зерделеуге дағдыланады. Сондай-ақ өз іс-әрекетін сараптап, өз-өзіне баға бере алады. Бұл — жоғары білімділік пен адамгершілік құндылықтарын қатар дамытуға бастайды.
Қорытынды
Дамыта оқыту арқылы оқушылардың өзіндік танымын жүйелі түрде жетілдірсек, біз тек білімді ғана емес, өз әрекетін талдап, жүрекпен сезіне алатын, жауапкершілігі жоғары ұрпақ тәрбиелеуге мүмкіндік аламыз.