Қазақша рефераттар

Қоғамдық санада кәсіпкер - бүл тек адам, индивидум деген пікір берік орнаған

Мемлекеттік кәсіпкерлік туралы түсінікті кеңейту

Қоғамдық санада «кәсіпкер» ұғымы көбіне тек жеке адаммен, индивидпен байланыстырылып келеді. Алайда нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен дамуы тәжірибесі мемлекеттің де қоғамдық мүдде үшін белсенді кәсіпкерлік қызмет жүргізе алатынын көрсетті.

Мемлекет кәсіпкерлік салаға неғұрлым ертерек және жүйелі кіріссе, соғұрлым өтпелі экономиканың ұзақтығы қысқарады, дағдарысқа қарсы және инфляцияға қарсы саясат нәтижелі болады, инвестициялық ахуал жақсарып, елдің әлемдік экономикадағы мәртебесі күшейеді.

Өтпелі экономикадағы мемлекеттің жаңа рөлі

Өтпелі экономика жағдайында мемлекеттік кәсіпкерлік ерекше сипатқа және айрықша мәнге ие. Нарықтық жүйе жағдайында мемлекет заңды тұлға ретінде жаңа функцияны — кәсіпкерлік қабілетті игеруді — меңгеруі тиіс.

Қазақстан Республикасында 2001 жылдың басында мемлекеттік кәсіпорындардың үлесі жалпы санының 23,5%-ын құрады. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде мемлекет меншігінің үлесі әдетте жоғары емес. Дегенмен мемлекет ұлттық экономиканың дамуы үшін қажет тауарлар мен қызметтерді өндіретін кәсіпорындарды иелену арқылы қоғамдық қажеттіліктерді өтеп қана қоймай, бір мезгілде бюджет кірістерін де толықтыра алады.

Қазақстан жағдайында мұндай кәсіпорындар көбіне коммерциялық және коммерциялық емес мақсаттардың тоғысында жұмыс істейді.

Мемлекеттік кәсіпорындарды топтастыру

Мемлекет кәсіпорындарды олардың дербестігінің сипатына қарай үш топқа бөледі:

  • Бюджеттік (ведомстволық)

    Бюджеттік қаржыландыруға және ведомстволық басқаруға көбірек тәуелді құрылымдар.

  • Қоғамдық (корпорациялар)

    Нарық жағдайына бейімделген, корпоративтік басқару элементтері күштірек ұйымдар.

  • Аралас акционерлік қоғамдар (холдингтер)

    Мемлекеттік қатысуы бар, әртараптандырылған және ірі активтерді біріктіретін құрылымдар.

Қазақстандағы мемлекеттік кәсіпорындардың негізгі түрлері

  • 1) Мемлекеттік, шаруашылық жүргізу құқығы бар, толық шаруашылық есепке негізделген кәсіпорындар (қорғаныс зауыттары, дәрі-дәрмек өндіру және т.б.).
  • 2) Қазыналық, жедел басқару құқығы бар, толық емес шаруашылық есепке негізделген кәсіпорындар (байланыс, телекоммуникация, геодезиялық жұмыстар және т.б.).

Сонымен бірге мемлекеттің кәсіпкерлік қызметі тек осы кәсіпорындармен шектелмейді: ол ұлттық экономиканың барлық салаларына, соның ішінде сыртқы экономикалық қызметке де таралады.

Сыртқы экономикалық өлшем: Қазақстан тәжірибесінен мысалдар

Мемлекеттік кәсіпкерлік қызмет ұлттық экономиканың дамуына және мемлекеттің экономикалық әлеуетіне ықпал етеді: бюджетті едәуір толықтыруға мүмкіндік береді, өтпелі кезеңдегі тұрақсыздықты бәсеңдетуге жағдай жасайды.

Өнеркәсіпті төлем дағдарысынан қорғау

1990-жылдардың ортасында мемлекет кен өндіру, отын-энергетика және металлургия кешендеріндегі аса ірі өндірістерді төлем қабілетсіздігі қатерінен қорғап, уақтылы шетел капиталын тарта алды.

Еуроазиялық транзиттік бастама

1996 жылдың басында Қазақстан бастамасымен Қазақстан аумағы арқылы өтетін Еуроазия теміржолы бойынша транзиттік, жүк және контейнерлік тасымалға қатысты Еуропа мен Азияның жеті елі арасында құжаттарға қол қойылды.

Қазақстан арқылы өтетін негізгі магистральдар

Келісімдерге сәйкес Оңтүстік-Шығыс Азия жүктері Батыс Еуропаға, ал Батыс Еуропадан Оңтүстік-Шығыс Азияға белгілі ақы негізінде тасымалданады. Қазақстан аумағы арқылы төрт трансконтиненталды теміржол магистралі өтеді:

  • Трансазия: Қытай – Қазақстан – Түркия
  • Еуроазия: Қытай – Қазақстан – Ресей – Еуропа
  • Орта Азия магистралі
  • Батыс бағыты: Ақтау теңіз порты арқылы

Сонымен қатар Еуропа – Скандинавия – Иран (Парсы шығанағы) бағытында тасымалдау уақытын қысқартуды көздейтін «Солтүстік – Оңтүстік» жобасы да қарастырылуда. Мұндай магистральдарды жандандыру және жаңғырту қосымша жұмыс орындарын құрып, жоғары табыстылыққа жол ашады.

Макроэкономикалық реттеу және мемлекеттік кәсіпкерлік

Өтпелі экономикада мемлекеттік кәсіпкерлік макроэкономикалық процестерді реттеумен тығыз байланысты. Нарықтық экономикада мұндай реттеу тікелей және жанама әдістер арқылы жүргізіледі.

Мемлекеттік реттеудің негізгі объектілері

  • •Экономиканы тұрақтандыру (циклге қарсы саясат)
  • •Ақша айналымын және инфляцияны бақылау
  • •Мемлекеттік бюджет балансы мен тапшылығын басқару
  • •Халықты жұмыспен қамту саясаты
  • •Монополияға қарсы саясат және бәсекені қорғау
  • •Әлеуметтік қорғау саясаты

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, тікелей әдістер қысқа, орта және ұзақ мерзімді міндеттерді шешу үшін мемлекеттік экономикалық бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру арқылы жүзеге асады. Мысалы, соғыстан кейінгі Оңтүстік Кореяда экономиканы қалпына келтіруге арналған төтенше бағдарламалар қолданылса, Жапонияда автомобиль жолдарын салуға қатысты төтенше шаралар туралы заң қабылданды. Жапонияда мемлекеттің оннан астам институты нарық дамуының бағдарламалары мен жоспарларын әзірлеген.

Ақша айналымы: өтпелі кезеңдегі шешуші түйін

Қазіргі жағдайда мемлекеттің кез келген реттеу шарасының өзегінде ақша айналымы тұрады. Өтпелі экономикада ақша айналымы мемлекет бақылауынан шықпауы тиіс — бұл макроэкономикалық деңгейдегі ең маңызды реттеу функцияларының бірі.

Бұл тұжырым Жапония, Оңтүстік Корея және Тайвань тәжірибесімен расталады: 1970–80-жылдары өнеркәсіпті реформалау және құрылымдық қайта құру кезеңінде ақша айналымы, инфляция және бюджет тапшылығы тұрақты түрде мемлекет бақылауында болып, дағдарыс салдарын жұмсартуға әрі кейде тіпті болдырмауға мүмкіндік берген.

Қазақстанның нарыққа өтуі: бастапқы жағдай және салдары

Қазақстан Республикасы нарыққа өтудің бастапқы кезеңінде (1990-жылдар басы) басқа старттық жағдайда болды: республика экономикасы Кеңес Одағының халық шаруашылығы кешенімен тығыз ықпалдасқан еді.

Теңгерімсіз сұраныс

Өндіріс құлдыраған кезде ақшалай табыстар өсіп, бірақ ол тауар массасымен қамтамасыз етілмеді.

Жинақ пен сұраныс алшақтығы

1990 жылы халық жинақтарының қалдығы 13 млрд сом болды, ал қанағаттандырылмаған сұраныс 17 млрд сомға жетті (жылдық тауар айналымы мен ақылы қызметтердің 76%-ынан астам).

Инфляцияның ашық түрге өтуі

Жабық инфляция біртіндеп ашық инфляцияға ұласып, қаржы жүйесі бақылаудан шыға бастады.

Қазақстан реформаларды дербес түрде ұлттық валютаны 1993 жылдың қараша айында енгізгеннен кейін ғана жүйелі жүргізе бастады; 1994 жылдан бастап реформалар қарқын алды.

Мерзімді баспасөз деректеріне сүйенсек, реформа жылдарында инфляция деңгейі 13 250 есе өсті, ал өндірістің құлдырауы 1991 жылғы деңгейдің шамамен 50%-ына жетті.