Таза монополия жағдайындағы фирма туралы қазақша реферат
Жетілген бәсекеден жетілмеген бәсекеге өту логикасы
Тарихи-логикалық тұрғыдан алғанда, жетілген бәсекелі нарықты талдаудан кейін жетілмеген бәсекелі нарықты зерттеуге көшу табиғи қадам болды. Жетілмеген бәсекені талдауға елеулі үлес қосқан экономистердің қатарында О. Курно, Э. Чемберлин, Дж. Робинсон, Д. Хикс және басқа зерттеушілер бар.
Жетілмеген бәсекенің механизмін нақтырақ түсіну үшін нарықтық құрылымдарды жіктеу маңызды: осылайша жетілген және жетілмеген бәсекенің айырмашылықтары айқынырақ көрінеді.
Таза монополия ұғымының шарттылығы
Нақты өмірдегі шектеулер
Нақты экономикада тек «таза» (жетілген) бәсеке де, абсолютті «таза» монополия да толық күйінде кездесе бермейді. П. Самуэльсонның пікірінше, шынайы өмірде монополиялар көбіне жетілмеген бәсекенің әртүрлі элементтерімен қабыса көрінеді.
Монополияны талдағанда ұғымның бірмәнді еместігін ескеру қажет. Оны тек этимология арқылы (моно — біреу, полео — сатамын) түсіндіру жеткіліксіз: шынайы нарықта бір ғана фирма әрекет ететін «таза» жағдай өте сирек.
Сұраныс қисығы және «абсолютті икемсіздік» мәселесі
Егер сұраныс қисығы мүлде икемсіз болса, баға қандай деңгейге өссе де сатып алушы белгілі бір мөлшерді (мысалы, Q1) бәрібір сатып алады деген сөз. Бірақ мұндай жағдайдың өзі де шектеусіз емес: төлем қабілетті сұраныс әрқашан белгілі бір деңгеймен шектеледі. Демек, фирма бағаны шексіз көтере алмайды.
Осы себепті «таза монополия» ұғымында әрдайым белгілі бір шарттылық бар екенін ұмытпау керек. Кейбір авторлардың балама атаулар ұсынуы да сондықтан: мысалы, Самуэльсон — «жетілмеген бәсеке», ал П. Хейне — «баға іздеуші» терминін қолданады.
Жетілген бәсеке мен монополия — теориялық шектер
Жетілген бәсеке мен абсолютті таза монополия — бір-біріне қарама-қарсы, логикалық шектегі нарықтық жағдайларды бейнелейтін теориялық абстракциялар. Бұл үлгілер әр жағдайда пайдасын барынша арттыруға ұмтылатын жеке фирманың рационалды мінез-құлқын тұжырымдауға мүмкіндік береді.
Таза монополияның негізгі сипаттары
1) Жақын субституттардың болмауы
Таза монополияда монополист жақын алмастырғыштары (субституттары) жоқ тауарды сататын жалғыз сатушы ретінде қарастырылады. Алайда бұл сипаттың өзі тәжірибеде әрдайым шартты: көптеген тауарлар үшін тікелей немесе жанама алмастырғыш табуға болады.
2) Сатып алушымен тікелей нарықтық қатынас
Монополист нарықтық қатынастарға негізінен өз өнімінің сатып алушысымен ғана түседі. Бұл қатынастың өзегі — сұраныс пен бағаның байланысы: баға төмендесе, әдетте өнім көбірек сатып алынады.
Монополист неге кейде бағаны төмендетеді?
Көпшілік түсінікте монополия «шамадан тыс жоғары бағамен» байланысады. Дегенмен монополистің мақсаты — тек бағаны көтеру емес, пайда ең жоғары болатын баға мен көлемді табу. Егер қосымша өнімді сату үшін бағаны төмендету қажет болса, монополист соған барады.
Бағаға ықпал: жетілген бәсеке мен монополияны салыстыру
Жетілген бәсекеде фирма нарықтық бағаға әсер ете алмайды — ол бағаны «қабылдайды». Ал жетілмеген бәсекеде, соның ішінде монополияда, бағаға бақылау дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ негізгі ерекшелік бір: монополист сұраныс қызметі берілген жағдайда ең тиімді баға деңгейін іздеп, оны белгілейді.
Сұраныс икемділігі тұрғысынан жалпы заңдылық белгілі: басқа жағдайлар өзгермесе, баға өссе — сұраныс төмендейді, баға төмендесе — сұраныс өседі. Сондықтан монополист бүкіл нарықты қамтыса да, қосымша көлемде өнім өткізу үшін бағаны төмендету қажет екенін түсінеді. Бұл — монополиялық биліктің абсолютті емес екенін көрсететін маңызды тұжырым.
Сонымен қатар монополист сыртқы қысымды да сезінеді: тікелей бәсекелес болмаса да, оның тауарын алмастыратын өнім өндірушілер (субституттар) сұранысты жанама түрде шектейді.
Олигополия және монополистік бәсеке туралы қысқаша
Олигополияның екі типі
- Бірінші тип — ірі кәсіпорындар басым, өнім көбіне біртекті болатын салалар.
- Екінші тип — дараландырылған тауар сататын бірнеше сатушы әрекет ететін нарық.
Дараландырылған өнім: тұтынушы таңдауы қалай қалыптасады?
Дараланған өнім жағдайында сатып алушы бір тауардың «жай ғана түрін» емес, нақ осы сортын, сапасын, сатуға дайындалуын, сауда маркасын, қызмет көрсету деңгейін және басқа да сипаттарын ескере отырып таңдайды. Бұл — ұсынылатын игіліктер мен қызметтерде біртектіліктің жоқтығын білдіреді.
Даралану кейде өте нәзік деңгейде байқалады: мысалы, бір сорттағы банкадағы сыраның өзі тұтынушы үшін әртүрлі қабылдануы мүмкін. Егер сатып алушы белгілі бір дүкеннен (айталық, қызмет көрсетуді ұнатқандықтан) алуға дағдыланса, басқа дүкендегі дәл сондай өнім оны қызықтырмауы ықтимал.
Қорытынды ой: таза монополия — нақты өмірді толық көшірмейтін, бірақ фирманың баға белгілеуі, сұраныс шектеулері және нарық құрылымдарын түсіндіруге көмектесетін маңызды теориялық үлгі.