Өкілеттіліктер мен билік
Ұйымдастыру: басқарудың өзегі
Жоспардың орындалуын қамтамасыз ететін ұйымдық құрылымды құру — басқарудың маңызды функцияларының бірі. Ұйымдастырудың басты мақсаты басқарушы және басқарылатын жүйелерді, сондай-ақ олардың арасындағы байланыстар мен қатынастарды қалыптастыру болып табылады.
Ұйымдастыру еңбекті мамандандыру мен бөлісуді жүзеге асырып, адамдар еңбегінің тиімділігін арттырады. Бұл функция аясында бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше қызмет түрі айқындалады.
Басқару жүйесін ұйымдастыру
Басқарудың құрылымы, рөлдер мен функциялар бөлінісі, реттеу тәртібі.
Объект пен субъект байланысы
Басқарушы мен басқарылатын тараптардың өзара әрекеті, ақпарат алмасуы және ықпалдасуы.
Субъект ішіндегі байланыстар
Басқару аппаратының ішкі үйлесімі: бөлімдер, деңгейлер, келісу арналары.
Басшының негізгі міндеті — бағынышты қызметкерлердің күш-жігерін алға қойылған міндеттерді шешуге бағыттап, оларды жоғары деңгейде орындай алатын ұйым құру.
Өкілеттілік, делегирлеу және жауапкершілік
Басқаруда өкілеттілік, делегирлеу және жауапкершілік ұғымдары өзара ажырамас байланыста. Делегирлеу тек өкілеттілік қабылданған кезде ғана жүзеге асады, ал жауапкершіліктің өзі делегирленбейді: орындау нәтижесіне жауап беру міндеті нақты тұлғаның мойнында қалады.
Неге жауапкершілік берілмейді?
Өкілеттілік — әрекет ету құқығы. Ал жауапкершілік — нәтиже үшін міндеттеме. Басшы өкілеттіліктің бір бөлігін тапсыра алады, бірақ мақсаттардың орындалуын қамтамасыз ету жауапкершілігі толықтай жойылмайды.
Теңгерім қағидасы
Өкілеттілік пен жауапкершілік бір-біріне сай келуі тиіс. Теңгерім бұзылса, басқару сапасы да, орындау тиімділігі де төмендейді.
Өкілеттілікті беру тұжырымдамалары
Классикалық тұжырымдама
Бұл тәсіл бойынша өкілеттіліктер ұйым ішінде жоғары деңгейден төменгі буынға қарай беріледі. Нәтижесінде басқару деңгейлері мен иерархия айқындалады.
Мағынасы: өкілеттілік деңгейі ұйым құрылымындағы орынды және бағыныштылық тізбегін анықтайды.
Өкілеттілікті қабылдау тұжырымдамасы
Кей жағдайларда орындаушы өз міндеттері мен жағдайын бағалай отырып, басшы берген өкілеттілікті толық қабылдамауы мүмкін деген ұғымға негізделеді.
Қорытынды: өкілеттілік әрдайым шектеулі, ал оның тиімділігі қабылдау мен түсінуге де тәуелді.
Өкілеттілік пен жауапкершілік: тәуекелдер мен салдар
Өкілеттілік көп, жауапкершілік аз болса
Әкімшілік озбырлыққа, субъективизмге және жеткілікті ойластырылмаған шешімдерге жағдай тууы мүмкін.
Жауапкершілік көп, өкілеттілік аз болса
Қызметкердің оралымды әрекет етуі мен қажетті шешім қабылдауы шектеледі. Мұндай жағдайда тіпті ең ынталы маман да дәрменсіз күйге түсуі ықтимал.
Өкілеттілікті беру — басқару қызметін бөлісу процесін тереңдететін құрал. Сондықтан өкілеттілік көлемі мен жауапкершілік деңгейі міндетті түрде сәйкестендірілуі керек.
Компетенция және билік: ұқсас емес ұғымдар
Өкілеттілік және компетенция
Компетенция — басқару органына бекітілген қызмет саласы. Ол сол шеңберде өз функциясын іске асырып, мәселелерді дербес шешуге және тиісті құқықтарға ие болады. Басқару органдарының компетенциясын белгілеу — өкілеттіліктері мен міндеттерінің жиынтығын және олардың тиімді арақатынасын анықтау.
Қызметкерлердің өз міндеттерін сапалы орындауы және жауапкершілік сезімінің дамуы олардың компетенттілігі мен саналылығына тікелей байланысты.
Өкілеттілік және билік
Өкілеттілік — лауазымға берілетін, ұйым ресурстарын пайдалануға қатысты шектеулі құқық. Ал билік — нақты жағдайда ықпал ету мүмкіндігі. Сондықтан өкілеттіліксіз де билік жүргізілуі мүмкін.
Тиімді басқару үшін лауазымдық өкілеттілік пен нақты ықпал мүмкіндігі өзара сәйкес келіп, жұмыстың орындалу барысы тұрақты бақылауда болуы қажет.
Өкілеттіліктердің жіктелуі
Ұйымдық өкілеттіліктер
Белгілі бір адам ұйым ішінде лауазымға ие болып, жауапкершілік алса, оның міндетін орындауына қажетті ресурстар ұйым тарапынан қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл делегирлеу және міндеттерді жүктеу арқылы жүзеге асады.
Өкілеттілік жеке тұлғаға емес, сол тұлға атқаратын лауазымға беріледі.
Сызықтық (линиялық) өкілеттіліктер
Басшыдан тікелей бағыныштыға және одан әрі төмен қарай берілетін өкілеттіліктер сызықтық өкілеттілік деп аталады. Ол басшыға ұйым мақсаттарына жету үшін бағыныштыларына заңды ықпал етуге мүмкіндік береді.
Мұндай өкілеттілігі бар басшының шешімдері ұйым ережелеріне, заңға және қалыптасқан дәстүрге қайшы келмеуі керек.
Иерархия және скалярлық процесс
Сызықтық өкілеттілікке негізделген сенім ұйымдағы басқару деңгейлерінің иерархиясын құрайды. Иерархияның қалыптасу процесі скалярлық процесс деп аталады, ал пайда болған бағыныштылық жүйесі скалярлық тізбек (немесе бұйрық тізбегі) ретінде сипатталады.
Ақпараттық өкілеттіліктер
Басқару құрылымын айқындау үшін ұйым мақсатын нақтылап, оған жету үшін қажетті процестерді анықтау маңызды. Кәсіпорын мақсаттары өндірістік, ғылыми-техникалық, ұйымдық, экономикалық және әлеуметтік бағыттарды қамтуы мүмкін. Осыған сәйкес басқару органдары қалыптасады.
Ақпараттық өкілеттіліктер әдетте үшке бөлінеді: кеңес беруші, қызмет көрсетуші және жеке аппарат.
Кеңес беруші аппарат
Арнайы білімді қажет ететін мәселе туындағанда, сызықтық басшылық уақытша немесе тұрақты негізде мамандарды тартып, кеңес беруші құрылым құрады. Міндеттері: қызметкерлерді оқыту, жетілдіру, жаңа техника мен технология, құқық және басқа салалар бойынша кеңес беру.
Қызмет көрсетуші аппарат
Қоғаммен байланыс, қаржыландыру, маркетингтік зерттеулер, жоспарлау, жабдықтау, деректермен қамтамасыз ету және экологияны қорғау сияқты функцияларды орындайды.
Жеке аппарат
Жоғары басшы еңбегін тиімді ұйымдастыруға көмектесетін жеке хатшы мен көмекшіден тұрады. Ресми өкілеттілігі болмаса да, көптеген мәселелерді шешуге елеулі ықпал ете алады.
Қысқаша түйін
- Ұйымдастыру функциясы — жоспарды іске асыратын құрылым мен байланыстарды қалыптастыру.
- Делегирлеу өкілеттілікпен байланысты, ал жауапкершілік нәтиже үшін сақталады.
- Өкілеттілік пен жауапкершілік теңгерімі басқарудағы тәуекелдерді азайтады.
- Компетенция — қызмет шеңбері; билік — нақты жағдайда ықпал ету мүмкіндігі.
- Өкілеттіліктер ұйымдық, сызықтық және ақпараттық бағыттарда көрініс табады.