Сақтандыру рыногын дамыту туралы
Сақтандыру нарығындағы тәуекелдер және адалдық мәселелері
Сақтандыру қызметінде кәсіби дайындық деңгейінің жеткіліксіздігі және ішкі бақылаудың әлсіздігі түрлі бұзушылықтарға жол ашуы мүмкін. Ең жиі кездесетін жағдайлар — тәуекел туралы жалған құжаттар ұсыну және сақтандыру оқиғалары жөнінде толық емес ақпарат беру.
Негізгі көріністері
- жалған құжат айналымы және деректерді бұрмалау;
- оқиға туралы ақпаратты толық бермеу;
- клиенттермен даулардың күрделенуі және құқықтық рәсімдердің тиімсіздігі.
Мысалы, Алматы қаласында автокөлікті сақтандыру саласында ауқымды бұзушылықтар байқалып, кейбір операциялар бойынша жұмыстардың уақытша тоқтап қалуы тіркелген. Бұзушылықтар шетелдік тұтынушылармен жұмыс барысында да кездеседі: Қазақстанда белгілі бір шектеулер болғанына қарамастан, кейбір шетелдік сақтандыру компаниялары өз полистерін ел ішінде өткізуге әрекет жасап, құқық бұзушылыққа жол береді. Мұндай жағдайларда Қазақстан Республикасы қатаң реттеу шараларын қолданады.
Бұл тәжірибе сақтандыру саласындағы проблемалардың тек жергілікті емес, халықаралық сипатқа да ие екенін көрсетеді. Сондықтан құқық қорғау және қадағалау органдары шетелдік тәжірибені жүйелі түрде зерделеп, кәсіби ақпарат алмасуды күшейтуі маңызды.
Қаржылық тұрақтылық: резервтер, төлем қабілеттілігі және валюталық тәуекел
Нарықтағы бірқатар компаниялар үшін банкрот болу тәуекелі өзекті. Бұл жағдай сақтандыру резервтерін басқаруға және инвестициялау тәртібіне тікелей әсер етеді. Кейбір ұйымдар резервтердің бір бөлігін мемлекеттік бағалы қағаздарға салуға мәжбүр болады.
Төлемдердің кешігу салдары
Төлемдер уақытында орындалмаса, клиенттер өз қаражатын толық қайтарып ала алмауы мүмкін. Бұл сенім дағдарысын күшейтеді және нарықтың тұрақтылығына қысым жасайды.
Денсаулық сақтау тізбегіне ықпалы
Медициналық сақтандырудан қаржыландырылатын емханаларға төлем тоқтаса, қызметкерлердің еңбекақысы кешігіп, ауыр науқастарға көмек көрсету мүмкіндігі шектеледі.
Қосымша тәуекел — валюталық фактор. Компаниялардың едәуір бөлігі қызмет құнын валютада есептегенімен, төлемдер жаңа айырбас бағамы бойынша теңгемен жүргізіледі. Бұл тарифтік саясатқа, шығын құрылымына және нақты төлем қабілеттілігіне әсер етеді.
Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру: қажеттілік және қағидаттар
Қазақстан Республикасында әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік сақтандыруға ерекше мән беріледі. Бұл жүйелер ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесінің талаптарынан, соның ішінде жұмыс күшін үздіксіз толықтыру қажеттілігінен туындайды. Қаражаттардың негізгі көздері ретінде жалақы және басқа да жеке табыстармен қатар әлеуметтік қорлар да жұмыс істейді.
Әлеуметтік қорларды қалыптастырудың екі қағидаты
1) Ұрпақтар ынтымақтастығы
Жұмыс істейтін ұрпақ жұмыс істемейтіндерді қамтамасыз етеді, кейін еңбекке жарамдылығы төмендеген кезде оларды жаңа буын алмастырады. Бұл жүйе Қазақстанда 1998 жылға дейін қолданылды.
2) Дербес аударымдар қағидаты
Төлем мөлшері нақты тұлғаның еңбек ету кезеңіндегі жинақтаған сомасына тәуелді болады. Бұл тәсіл Қазақстандағы зейнетақы реформасының негізіне алынған.
Зейнетақы реформасының жүйелік ерекшеліктері
Дербес аударымдарға негізделген жүйе мемлекеттің реттеуші рөлін сақтай отырып, азаматтың жеке жауапкершілігін күшейтеді және жинақтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етеді.
Негізгі сипаттамалар
- зейнетақымен қамсыздандыруды мемлекеттік реттеу;
- зейнетақы қорын қалыптастыруға қатысқан азаматтар үшін ең төменгі кепілдіктерді сақтау;
- зейнетақы жинақ ақшасын және әлеуметтік қамсыздандырудың өзге нысандарын айқын межелеу;
- еңбекке қабілетті жастағы азаматтардың міндетті қатысуы;
- азаматтың қартайғанда өзін-өзі қамтамасыз ету үшін жеке жауапкершілігі;
- инвестициялау тиімділігі мен жинақтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- жинақтаушы қорлардағы қаражатты мұраландыру құқығын белгілеу;
- ерікті қосымша зейнетақымен қамсыздандыруға құқық беру;
- зейнетақы жинақтарын экономикаға инвестициялау арқылы өсімді қолдау.
Медициналық сақтандыру: тәжірибе, бедел және басқару сапасы
Қазақстанда медициналық сақтандыруды ұйымдастыру бойынша белгілі бір тәжірибе болғанымен, басқару сапасының төмендігі және жұмылдырылған қаражатты мақсатты әрі тиімді пайдалану бақылауының жеткіліксіздігі жүйенің беделіне нұқсан келтірді. Дегенмен медициналық сақтандыру сақтандыру жүйесінің маңызды бөлігі ретінде еңбек ресурстарын ұдайы толықтыруда айрықша рөл атқарады.
Қағидалық ерекшеліктері
- қорларды қалыптастырудағы қоғамдық ынтымақтастық;
- іс-әрекеттің орталықсыздандырылуы (бөлшектенуі);
- міндетті ұйымдастыру нысаны арқылы барлық азаматтарға медициналық көмектің кепілдіктерін қамтамасыз ету.
Депозиттерді міндетті кепілдендіру (сақтандыру) жүйесі
Қаржы секторын әрі қарай дамыту және ақша-кредит саясатын халықаралық стандарттарға (соның ішінде Еуропалық Одақ талаптарына) жақындату мақсатында жеке тұлғалардың салымдарына міндетті ұжымдық кепілдік беру жүйесі енгізілді. Оның басты мақсаты — қатысушы банкке қатысты мәжбүрлеп тарату рәсімдері қолданылған жағдайда салымшылардың мүдделерін қорғау.
Ағымдағы ахуал
Жүйе қалыпты жұмыс істейді: қатысушылар қатарында екінші деңгейдегі банктер бар. Дегенмен халықаралық негізгі стандарттарға толық сәйкестікке қол жеткізу міндеті сақталады.
Институционалдық даму
Кепілдік қорының халықаралық стандарттарға көшуі және тарату рәсімдерін қадағалау өкілеттігін кеңейту бағытындағы жұмыстарды жалғастыру көзделеді.
Қамту аясын кеңейту
Кепілдендіру объектілерін айқындау рәсімдерін жетілдіру және оларды кезең-кезеңімен кеңейту жоспарланады (соның ішінде карт-шоттар және әртүрлі валютадағы салымдар).
Жүзеге асыруға ұсынылатын шаралар
- кепілдендіру объектілерін кезең-кезеңімен кеңейту және рәсімдерін нақтылау;
- депозит қабылдау құқығын жүйе қатысушыларына ғана беру қағидатын күшейту;
- өтемақы төлеу лимиттерін біртіндеп арттыру;
- банктердің жүйені қаржыландыру тәртібін жетілдіру арқылы резервтерді жеткілікті деңгейге жеткізу.
Сақтандыру нарығын дамыту: мақсат, инфрақұрылым және ашық бәсеке
Сақтандыру нарығын дамытудың негізгі міндеті — қазіргі заманғы ұлттық сақтандыру индустриясын қалыптастыру. Бұл сақтандыруды шаруашылық субъектілерінің мүдделерін және халықты түрлі тәуекелдерден қорғаудың тиімді тетігі ретінде, сондай-ақ ұзақ мерзімді ішкі инвестициялар көзі ретінде белсенді пайдалануға мүмкіндік береді.
Жетістіктер мен әлсіз тұстар
Оң динамика
- қадағалау деңгейін халықаралық стандарттарға жақындатуға мүмкіндік берген заңнамалық негіздің күшеюі;
- инфрақұрылымның қалыптасуы, актуарийлік есеп айырысу жүйесінің енгізілуі;
- халықаралық сақтандыру қадағалауы ұйымдарымен интеграциялық қадамдар.
Шешімін күткен мәселелер
- өмірді сақтандыру және ұзақ мерзімді жинақтаушы өнімдердің жеткіліксіз дамуы;
- сақтандыру ұйымдарының капиталдандыру деңгейінің төмендігі;
- жинақталған сыйлықақылардың елеулі бөлігінің қайта сақтандыру арқылы шетелге кетуі.
Болашаққа арналған негізгі шаралар
- 1 Міндетті сақтандыру түрлерін кезең-кезеңімен енгізу, соның ішінде міндетті медициналық сақтандыруды заңнамалық тұрғыдан бекіту және тиімді қолданылуын қамтамасыз ету.
- 2 Экологиялық сақтандыру бойынша бірыңғай мемлекеттік саясат қалыптастыру және төтенше тәуекелдерден қорғауға байланысты сақтандыру түрлерін дамыту.
- 3 Ауыл шаруашылығындағы міндетті сақтандыруды мемлекеттік қолдау жүйесін құру.
- 4 Өмірді сақтандыруды, аннуитеттер жүйесін және әлеуметтік мәні бар өзге сақтандыру түрлерін жедел дамыту.
- 5 Сақтандыру статистикасын толық қалыптастыру, тәуекелдерді бағалау және мониторинг үшін салалық инфрақұрылым құру.
- 6 Адал бәсекелестікке жағдай жасау: тарифтердің төмендеуіне, өнім сапасының артуына, айқындық пен сенімділікке негізделген орта қалыптастыру.
- 7 Қайта сақтандыру мәселелерін кезең-кезеңімен шешу және ұлттық нарықтың шектелген әлеуетін ескере отырып, тәуекелдерді қабылдау мүмкіндігін кеңейту.
- 8 Шетелдік қатысуды кезең-кезеңімен кеңейту арқылы жаңа тұтынушыларды тарту және нарық базасын ұлғайту.
- 9 Сақтандыру ұйымдарын шоғырландыру, кәсіби деңгейін көтеру және медициналық, жинақтаушы, ұзақ мерзімді, туристік, жылжымайтын мүлік, банктік және кәсіпкерлік тәуекелдер секілді бағыттарда мамандандырылған ұйымдарды дамыту.
- 10 Салық салу режимін жұмсарту және кадрларды ел ішінде оқытуға бағытталған шығындарды ынталандыру.
- 11 Қадағалау мен реттеуді жетілдіру: қаржылық тұрақтылықты арттыру, резервтерді орналастыру талаптарын жаңарту, аффилиирлену мен заңсыз капиталды заңдастыруға қарсы нормаларды күшейту.
Сонымен қатар экспорттық келісімшарттар мен инвестицияларды сақтандыру және қайта сақтандыру арқылы қазақстандық өндірушілердің экспортын қолдайтын арнайы экспорттық сақтандыру компаниясын құру мәселесі қарастырылуда. Оның негізгі бағыттары индустриялық-инновациялық даму стратегиясымен айқындалады.