Ғимараттардың зақымдануы
Кіріспе: жер сілкінісі туралы түсінік
Жер сілкінісі — Жер қабатының кенеттен жылжуы мен жарылуы нәтижесінде пайда болатын, үлкен аумаққа тарайтын серпінді тербелістер. Бұл құбылыс араб тілінен енген ескі атаумен «зілзала» деп те аталады.
Жер сілкінісін сейсмология ғылымы зерттейді, ал оның туындауы мен дамуына қатысты құбылыстар сейсмикалық құбылыстар деп аталады. Жер сілкінісі — геологиялық құбылыс, ол кез келген жерде болуы мүмкін, бірақ ошақ белгілі бір геологиялық жағдайларда жиірек қалыптасады.
Жер сілкінісінің ошағы Жер қойнауында пайда болады. Геологиялық ортадағы жылжулар, бірігулер, жарылулар сияқты жылдам өзгерістер сілкіністің негізгі себептеріне жатады. Әрбір сілкініс кезінде жарылым бойында жиналған энергияның бір бөлігі сыртқа шығып, сейсмикалық толқындар түрінде таралады.
Негізгі ұғым
Ошақ — сілкініс туындаған жер асты аймағы.
Геометриясы
Эпицентр — ошақтың Жер бетіндегі проекциясы, ал гипоцентр — ошақтың тереңдіктегі орны.
Зардаптары неге ауқымды?
Жер сілкінісі кезінде адамдардың жарақат алуы мен қаза болуы, тұрғын үйлер, жолдар, көпірлер, инженерлік желілер (су құбыры, кәріз, электр беру, байланыс) бұзылуы мүмкін. Сонымен қатар қар көшкіні, сел, сырғыма, қопарылыс, тау жыныстарының құлауы және өрт сияқты қосымша қауіптер жиі қатар жүреді. Бұл жағдайлар экожүйеге және шаруашылыққа қосымша зиян келтіреді.
Негізгі бөлім: жер сілкінісінің жіктелуі
Жанартаулық
Қазіргі жанартаулар белсенді әрекет ететін аудандарда байқалады.
Денудациялық
Таулы өңірлерде тау жыныстарының шатқалдарға құлауы, жер асты қуыстары мен карст үңгірлерінің опырылуы, ірі жылжымалардың ықпалы нәтижесінде туындайды.
Тектоникалық
Литосфера блоктары қозғалғанда, Жер қойнауында ұзақ жиналған механикалық энергияның қысқа уақытта босауымен байланысты. Ең кең тараған түрі.
Сейсмикалық толқындар
Тектоникалық жарылымдар бойымен лездік ығысу нәтижесінде энергия серпімді тербелістер түрінде таралады. Толқындар таралу ерекшелігіне қарай:
- Қума толқындар (шамамен 5–6 км/с)
- Көлденең толқындар (шамамен 3–4 км/с)
- Беттік толқындар
Толқындардың таралу жылдамдығы тау жыныстарының құрамы, құрылысы және физикалық күйіне тәуелді.
Тереңдігіне қарай бөлінуі
Жер бетіне жақын: 10 км-ге дейін
Орташа (қалыпты): 10–60 км
Аралық: 60–300 км
Терең фокусты: 300 км-ден терең
Ең жиі кездесетіні — жер бетіне жақын және орташа тереңдіктегі жер сілкіністері. Ал гипоцентрі теңіздер мен мұхиттар астында орналасса, бұл теңіз сілкінісі деп аталып, кей жағдайда цунамиге себеп болады.
Ұзақтығы, энергиясы және өлшеу құралдары
Жер сілкінісінің ұзақтығы бірнеше секундтан бірнеше айға (кейде жылға) дейін созылуы мүмкін. Механикалық кернеу біртіндеп босайтындықтан, жер асты дүмпулері қайталанып отырады: алғашқы күшті дүмпуден кейін әлсіз дүмпулер тізбегі жалғасады. Олар афтершоктар деп аталады, ал дүмпу байқалған бүкіл уақыт аралығы жер сілкінісі кезеңі саналады.
Аспаптық тіркеу
Жер сілкінісі мен жер асты дүмпулерін тіркейтін құрал сейсмограф деп аталады. Бұрын қағаз таспамен жұмыс істейтін құрылғылар кең қолданылса, қазір электронды сейсмографтар да пайдаланылады. Классикалық түрлерінде тік (вертикаль) және көлденең (горизонталь) тербелістерді тіркейтін бөлек жүйелер болады.
Ерте ескерту идеялары
Мәтінде Ресейде жасалған ықшам тектометр туралы айтылады: салмағы шамамен 1 кг, бір қобдишаға сыятын құрылғы ретінде сипатталады және қауіп туралы алдын ала ескерту беру мүмкіндігі көрсетіледі. Мұндай жүйелердің тиімділігі нақты қолдану жағдайына, инфрақұрылымға және тексерілген деректерге тәуелді екенін ескерген жөн.
12 балдық сейсмикалық шкала (қысқаша сипаттама)
Жер сілкінісі күшін бағалау үшін оның қирату әсері мен адамдардың сезінуіне сүйенетін 12 балдық шкала қолданылады.
1–3 балл: әлсіз
- 1 балл: адам сезбейді, тек аспаптар тіркейді.
- 2 балл: ғимарат ішінде тыныштықта, көбіне жоғарғы қабаттарда аз адам сезуі мүмкін.
- 3 балл: үй ішіндегілердің шамамен жартысы сезеді; далада аз адам байқайды.
4–6 балл: айқын сезілетін
- 4 балл: терезе, есік, ыдыс-аяқ сылдырлайды; ілулі заттар тербеледі.
- 5 балл: көп адам оянады; кейбір заттар құлауы мүмкін; жануарлар мазасызданады.
- 6 балл: қорқыныш; жүруге кедергі; сылақ түсуі, ұсақ жарықшақтар пайда болуы ықтимал.
7–9 балл: зақымдану күшейеді
- 7 балл: көптеген ғимараттарда жеңіл зақым; кірпіш қабырғаларда жарықтар; көшкін, құлау ықтималдығы артады.
- 8 балл: қатты зақым; саман/саз үйлер жиі қирайды; құбыр қосылыстары ажырауы мүмкін.
- 9 балл: жаппай зақым; адамдардың тұруы қиындайды; рельстер майысуы, үлкен жарықтар пайда болуы мүмкін.
10–12 балл: апатты деңгей
- 10 балл: ғимараттардың едәуір бөлігі қирайды; көпір, бөгеттер қатты зақымданады; жер бетінде ірі жарықтар болуы мүмкін.
- 11 балл: көптеген құрылыстар, көпірлер, жолдар, жер асты құбырлары істен шығады; жер бедері қатты өзгеруі ықтимал.
- 12 балл: жер бедерінің түбегейлі өзгеруі; жаңа көлдер пайда болуы, өзен арналары өзгеруі мүмкін.
Сейсмикалық белдеулер және аудандау
Жер сілкінісінің геологиялық жағдайларын зерттеу ықтимал қауіпті және салыстырмалы қауіпсіз аймақтарды алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Осы негізде сейсмикалық аудандау жүргізіледі.
Тынық мұхиттық белдеу
Тынық мұхитының батыс және шығыс жағаларын айнала орналасқан. Жас қатпарлы таулар мен аралдық доғаларға бай; әлемдегі жер сілкінісі ошақтарының шамамен 68%-ы осы белдеуде шоғырланған.
Жерорта теңіздік белдеу
Еуразияның оңтүстігі бойымен батыста Португалия жағалауынан шығыста Малайя аралдарына дейін созылады; ошақтардың шамамен 21%-ы осы аймақта.
Күшті жер сілкінісі үлкен апат әкелуі мүмкін. Аймақты болжау белгілі деңгейде мүмкін болғанымен, оның қашан және қандай күшпен болатынын дәл айту әзірге толық шешілмеген. Кейбір жағдайларда жабайы аңдар мен үй жануарларының мінез-құлқындағы өзгерістер ерте белгі болуы мүмкін деген пікірлер бар.
Техногендік ықпал
Табиғи ортаға ауқымды әсер (кен өндіру, мұнай-газ және жер асты суын көп алу, ядролық жарылыстар, ірі су қоймаларын салу және т.б.) техногендік жер сілкінісі ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Жер сілкінісі кезіндегі қорғану шаралары
Алғашқы дүмпу кезінде
- 1-қабатта болсаңыз, дүрбелеңсіз сыртқа шығуға тырысыңыз; жоғары қабаттарда болсаңыз, басыңызды қорғап, салыстырмалы қауіпсіз орынға (ішкі қабырға, тіреу маңы) ығысыңыз.
- Дүмпу басылған бойда баспалдақпен сыртқа шығыңыз. Мүмкін болса, газды, суды, электрді ажыратыңыз.
- Құжат, ақша, қажетті заттар және дәрі қобдишасы бар сөмкені алыңыз; есікті кілтпен жабыңыз.
- Көршілердегі балалар мен қарт адамдарға сыртқа шығуға көмектесіп, зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсетіңіз.
Сыртқа шыққаннан кейін
- Ғимараттардан және электр желілерінен алысқа кетіңіз, белгіленген жиналу орнына барыңыз.
- Үзілген электр сымынан сақтаныңыз, балаларды жақындатпаңыз.
- Көлік жүргізіп келе жатсаңыз, ашық жерге тоқтаңыз; дүмпу аяқталғанша көліктен шықпаңыз. Қоғамдық көлікте — орныңызда қалып, кейін есік ашылған соң итермей шығыңыз.
Қатты сілкіністен кейін
- Зардап шеккендерге алғашқы медициналық көмек көрсетіңіз.
- Жеңіл үйінді астында қалғандарды қауіпсіз түрде шығарыңыз.
- Балаларға, науқастарға, қарттарға ерекше назар аударып, сабырға шақырыңыз.
- Ғимаратқа кірмес бұрын баспалдақ пен қабырғалардың құлау қаупін бағалаңыз; қатты қираған ғимаратқа жақындамаңыз.
- Коммуналдық жүйелер толық тексерілмейінше электр, газ, суды қоспаңыз; ашық отты қолданбаңыз.
- Телефонды қажетсіз қолданбаңыз; құтқару жұмыстарына қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып көмектесіңіз.
Үйінді астынан іздеу және аршу кезіндегі сақтық
- Іздеуді тыңдаудан бастаңыз: барынша тыныштық орнатып, дыбыс шыққан орынды нақтылаңыз.
- Егер саңылау болса, шаң-тозаң түспеу үшін және ауа жеткізу үшін жіңішке түтік не берік шланг енгізуге тырысыңыз.
- Аршуды қабат-қабатымен, өте мұқият жасаңыз; ірі бөлшектерді суырып тарту үйіндінің қайта құлауына әкелуі мүмкін.
- Қысып қалған аяқ-қолды босатарда алдымен қысылған жерге сына қойыңыз; ұзақ қысылу ауыр асқынуға соқтыруы мүмкін.
- Құлауға шақ тұрған қабырғаны итеру аса қауіпті: құтқару мүмкіндігін де, адамдардың өмірін де қатерге тігеді.
Сейсмикалық жағдай: Қазақстан контексі
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтары үшін жер сілкінісі қаупі өзекті. Сейсмологтар дайындықтағы шешілмеген мәселелерге назар аудартса, экологтар ықтимал төтенше жағдайда қосымша тәуекелдерді — өндірістік нысандар, қауіпті инфекциялар диагностикасы жүргізілетін зертханалар, сондай-ақ тауға жақын аумақтардағы қарқынды құрылыс салдарынан көшкін мен сел қаупінің күшеюін атап өтеді.
Алматы маңындағы Үлкен Алматы өзені алабы, Медеу ауданындағы, Ақсай мен Түрген шатқалдарындағы құрылыс белсенділігі жер сілкінісі болған жағдайда сел мен көшкін қатар жүру ықтималдығын арттыруы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Өзге елдердің тәжірибесі, соның ішінде Жапониядағы күрделі тізбекті апаттар (жер сілкінісі, цунами, ірі инфрақұрылымдық тәуекелдер) мұндай сценарийлерге дайындықтың маңызын көрсетеді.
Сейсмикалық нығайту мәселесі
Мәтінде Алматыда көптеген әлеуметтік нысандарды (мектептер, аурухана, емханалар) сейсмикалық күшейту қажеттігі, бірқатар жобалық құжаттаманың дайын екені және қаржыландыруға мұқтаждық бар екені айтылады. Мұндай жұмыстар — тәуекелді азайтудың нақты, өлшенетін қадамы.
Қорытынды
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінде жер сілкінісі және одан туындайтын құбылыстар (сел, қар көшкіні, опырылу үйінділері, бөгеттердің бұзылуы, химиялық жарылыстар, өрт қаупі, кәсіпорындардағы апаттар) елеулі қауіп тудырады.
Егер алдын ала дайындық жүргізілсе, әлеуметтік-экономикалық шығынды айтарлықтай азайтуға болады. Ол үшін әрбір тұрғын жер сілкінісі туралы негізгі мәліметтерді біліп, қауіпсіз іс-қимыл дағдыларын меңгеруі және төтенше жағдай кезінде дұрыс әрекет етуі қажет.
Мұндай сәтте ең маңыздысы — сабыр сақтау. Адамның тірі қалу мүмкіндігі көбіне рухани күйіне және жинақылығына байланысты: күресе білген адам өмір сүру ықтималдығын сақтайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Русско-казахский толковый географический словарь / Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и канд. филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата: Наука, 1966. 204-б.
- Қазақ ұлттық энциклопедиясы.
- Өмір – тіршілік қауіпсіздігі. С. Арпабеков. Алматы, 2004.
- www.google (анықтамалық дереккөз ретінде).