Марста өсімдік бар деген тұжырымға қарсы факт - Марс теңіздерінде хлорофилл жұту сызығының жоқ болуы
Соғыс жылдарындағы астрономия және жаңа обсерваториялардың тағдыры
Ұлы Отан соғысы кезінде көптеген астрономдар мемлекеттің шығыс өңірлеріне қоныс аударып, сол жақта қызмет етті. Соғыстан кейін осы өңірлерде жаңа бағыттар мен обсерваторияларды қалыптастыруға үлес қосқан ғалымдардың көбі бұрынғы орындарына қайта оралмады. Соғыс болмаған күннің өзінде де жаңа обсерваториялар салынар еді, бірақ олардың уақыты да, орналасқан жері де басқаша болар еді.
Осындай ғалымдардың қатарында Гавриил Адрианович Тихов (1875–1960) бар. Ол — Пулково обсерваториясының астрономы, КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1927 жылдан), 1941 жылдан бастап Алматыда өмір сүріп, еңбек етті.
Планеталарды бақылау идеясы және Түркістан экспедициясы
Соғыс басталардан бұрын Тихов планеталарды бақылауға арналған арнайы телескоп жасауды ойластырған. Алайда ең әуелі телескоп орнатылатын орын қажет болды. Оның пайымдауынша, планеталардың «ең тыныш» көрінісін құрғақ, құмды өңірлерден көруге болады.
Соғыстан кейін Тиховтың жетекшілігімен алғашқы экспедиция ұйымдастырылып, мемлекеттің Азия бөлігіндегі Түркістан өңіріне арнайы планеталық обсерваторияға қолайлы орын іздеуге аттанды (Кучерово, 1953). Нәтижесінде бақылауға қолайлы пункттер анықталды.
Кейінгі жылдары Пулково мен Ташкент мамандары жүргізген зерттеу сапарлары, одан соң Сібір астрономдарының ізденістері бұл өңірлердің тек планеталарды ғана емес, жұлдыздар мен Күнді бақылауға да лайық екенін көрсетті.
Астроботаника: Тихов ашқан жаңа бағыт
Тиховтың Марсқа арналған астрофизикалық зерттеулері кеңінен белгілі. Алайда оны ерекше толғандырған мәселе — Ғаламдағы өмір тақырыбы болды. 1950-жылдары ол осы проблеманы жүйелі түрде зерттеуге кірісті.
Ғалымды марсиандық «теңіздердің» түсінің маусымдық өзгеруі қызықтырды. Бұл құбылыс Марста өсімдік болуы мүмкін деген оймен байланыстырылды. Тихов Марста Жердегідей өсімдік болады деп кесіп айтқан жоқ; керісінше, ол ең төменгі сатыдағы өсімдіктер жайын талқылады. Дәрістерінде ол: «Марста өмір өшуде, Жерде гүлденуде, ал Венерада енді ғана тууда», — деп атап өткен.
Соғыстан кейін Г. А. Тихов ҚазКСР Ғылым академиясы президиумының шешімімен астроботаника бойынша ғылыми хатшы болып тағайындалып, өмірінің соңына дейін осы бағытқа жетекшілік етті. 1946 жылдан бастап ҚазКСР Ғылым академиясының толық мүшесі болды.
Негізгі дау: хлорофилл сызығы және Марс «өсімдігінің» спектрі
Марста өсімдік бар деген тұжырымға қарсы келтірілген басты уәж — марсиандық «теңіздер» спектрінде хлорофиллдің жұту сызығы байқалмайды деген пікір болды. Тихов осы қарсылықты ғылыми тұрғыда талдап, оны түсіндіруге тырысты.
Оның ойынша, мәселені шешу үшін «аспаннан жерге түсіп, сұрақты шешіп, қайта Марсқа оралу керек» секілді — яғни тек қашықтан бақылаумен шектелмей, жердегі модельдер мен салыстырмалы эксперименттер қажет.
Тихов Марс климатының қаталдығына байланысты ықтимал «өсімдіктерде» хлорофилл жұту жолағы спектрдің тар бөлігінде ғана көрінбеуі мүмкін деген қорытындыға келді. Керісінше, тіршілік ету үшін олар спектрдің кең бөлігін жұтуы ықтимал, бұл жарықты шағылыстыру коэффициентін күрт төмендетеді.
Марс теңіздерінің түсі: гипотезалар және дәлел мәселесі
Марс «теңіздерінің» маусымдық түс өзгеруі әртүрлі гипотезалармен түсіндіріледі: минералды түбінің ылғалдану деңгейінің өзгеруі, шаңды борандар және басқа да факторлар. Алайда бұл түсіндірмелердің ешқайсысы толық ғылыми дәлелденген тұжырым деңгейіне жетпей, гипотеза ретінде қала береді.
Тихов мектебінің құндылығы: әдіснама, аспаптар және жаңа нәтиже
Г. А. Тихов басқарған астроботаника секторының жұмыстарын бағалау әрқилы болуы мүмкін. Бүгінгі ғылым деңгейінен қарағанда, Тихов мектебінің кейбір қорытындылары даулы немесе қате болып көрінуі ықтимал. Дегенмен, Марста өсімдік бар деген идея түпкілікті қате болып шыққанның өзінде (мұны әлі нақты дәлелдеу қажет), Тихов пен оның шәкірттері жүргізген зерттеулердің әдістемелік мәдениеті мен алынған деректерінің сапасы жоғары болды.
Өсімдікті зерттеу тәсілінің жаңалығы
Өсімдіктер зертханада оқшаулап қоймай, физиологиялық үдерістерін бұзбай, тамырымен және ашық аспан астында бақыланды.
Жаңа аспаптар
Осы міндеттер жаңа конструкциядағы спектрографтар мен өзге оптикалық құралдарды жасауды талап етті.
Астроспектрометрияны енгізу
Тихов ботаникаға астроспектрометрия әдісін алғаш енгізіп, өз мектебінің жаңа нәтижелерге жетуіне жол ашты.
Сонымен қатар, осы құралдардың көмегімен Жер атмосферасының оптикалық қасиеттері де зерттелді. Кең мағынада астроботаника космобиологияның бастауына айналды.
Аяқталмай қалған жоспарлар және мұраның жалғасы
Елде адамның ғарышқа ұшуына дайындық жүріп жатқан кезеңде астроботаника секторында Марс климатына ұқсас жасанды климат камерасын жасау жоспары да болды. Алайда Қазақстан Ғылым академиясы басшылығының ауысуы (Қ. И. Сәтбаевтың орнына басқа президенттің келуі), сектор нәтижелерінің жеткілікті бағаланбауы, сондай-ақ Тихов қайтыс болғаннан кейін материалдық қана емес, моральдық қолдаудың да әлсіреуі бұл жоспардың жүзеге аспауына әкелді.
Тихов пен оның шәкірттері «Марсқа қайта оралуға» үлгермеді. Дегенмен ол астроботаникада өзінен кейін деңгейі жоғары мамандарды даярлап кетті. Кейін аталған себептерге байланысты көптеген зерттеуші астрофизика мен ботаникадағы өзге тақырыптарға ауысты.
Соған қарамастан, астроботаника секторы еңбектеріндегі идеялар мен құнды нәтижелер бүгінгі күні де өсімдік физиологиясы мен космобиология салаларындағы зерттеулерде қолданылып келеді.