Ғаламдық жылынудың әсерлері
Жоспар
Кіріспе
Адамзат пен Табиғат-Ананың айқасы жанайқай шегіне жеткендей. ХХ ғасырда ұранға айналған «табиғатты бағындыру» қағидасы қоршаған ортаның табиғи тепе-теңдігінің іргетасын шайқалтты. Тіршілік атаулы табиғатпен үйлесімді әрекет арқылы ғана дами алатынын, адамның өзі де сол Табиғат-Ананың бір бөлшегі екенін ұмыта бастадық. Тойымсыз қажеттіліктерді табиғатты «тұқырту» арқылы қанағаттандыру әдетке айналды.
Адамның таңдауы туралы ой
Неміс-француз ойшылы әрі гуманист Альберт Швейцер: «Малына қорек үшін шабындықтағы мыңдаған өсімдіктерді отауға мәжбүр шаруа, еріккеннің ермегі үшін жол жиегінде өсіп тұрған бір тал гүлді жұлуға тиіс емес. Өйткені бұл жағдайда ол ешқандай қажеттіліктен тумаған, табиғатқа қарсы қылмыс жасайды», — деген. Себепсіз бір тал гүлді жұлмаудың өзі жауапкершілік болса, тұтас ормандарды отап, теңіздерді құрғату қандай салдарға әкелетіні түсінікті.
Қоғамдық сананың бір ұраны ұзақ уақыт бойы «асауды тартып алайық» деген тұжырымға жақындады. Алайда Жердің жомарттығы да шексіз емес: табиғаттың тынысы тарылды.
XXI ғасырдың белгісі: табиғи сілкіністер мен мұздардың еруі
ХХІ ғасырдың басы табиғи апаттар мен климаттық сілкіністерден ес жиғызбай барады. Жаз ортасында кей өңірлерде қардың жаууы, мұздықтардың жедел еруі, жауын-шашынның режимінің өзгеруі — осының барлығы жаһандық жылынудың айқын белгілері.
Жыл сайын мұздың шамамен 250 млрд тоннасы еріп, суға айналып жатыр. Мұзда пайда болған сөгінді-жарықтар да ұлғаюда.
Арктика мұздарының көлемі кішірейіп келеді. Бұл тек сол аймаққа емес, теңіз ағыстары арқылы Солтүстік Атлантикаға да әсер етеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегі бойынша климаттың өзгеруі салдарынан 150 мыңнан астам адам көз жұмған.
Неге бұл мәселе 1980 жылдан бері күн тәртібінде?
Халықаралық қауымдастық 1980 жылдан бастап жаһандық жылыну мәселесіне жүйелі түрде назар аудара бастады. Атмосфераның ластануы мен ауа температурасының біртіндеп көтерілуі полюстердегі мәңгілік мұздардың еруін жылдамдатып, мұхит деңгейінің көтерілу қаупін күшейтті. Соның салдарынан жағалау бойындағы ірі қалалар мен елді мекендердің су астында қалу ықтималдығы жиі айтыла бастады.
Ғалымдардың пайымдауынша, бұл — адамның табиғатқа тигізген зиянын ескермей жүргізген шаруашылық қызметінің салдары. Негізгі факторлар: көмірқышқыл газы (CO₂) мен метанның (CH₄) атмосфераға шамадан тыс бөлінуі.
Жылыжай газдары қалай әсер етеді?
Жыл сайын әуеге көтерілетін метан мен көмірқышқыл газы Жерден тарайтын инфрақызыл сәулелерді ұстап қалып, планетаның жалпы температурасын көтереді. Әсіресе жылу мен жарық өндіретін стансалар, сондай-ақ қалалардағы кәсіпорындар бөлетін көмірқышқыл газының үлесі айтарлықтай.
Эмиссияның өсуі
Өнеркәсіп пен энергетикадан бөлінген CO₂ атмосфераға түсетін газдардың елеулі бөлігін құрайды. Нәтижесінде қауіп деңгейі жылдан-жылға ұлғая береді.
Орманның шектеулі мүмкіндігі
Жасыл алқаптар, әсіресе ормандар, CO₂-нің бір бөлігін сіңіргенімен, қазіргі көлемді толықтай жұтуға шамасы жетпей отыр.
Температура өссе, салдар қалай өзгереді?
Климат жылылығы небәрі 2 градусқа жоғарыласа, 500 млн адам ауыз су тапшылығын сезінуі мүмкін.
Ал 3 градусқа жылығанда 3 млрд адам ауыртпалыққа ұшырайды деген болжам бар.
Алдағы онжылдықтардағы тәуекелдер
Солтүстік мұзды мұхит
Ғалымдардың бағалауынша, 30–40 жыл ішінде Солтүстік мұзды мұхит жылдың жылы мезгілдерінде мұз құрсауынан толықтай босап қалуы мүмкін.
Гималай мұздықтары
Әлемнің ең биік мұзарттары орналасқан Гималайда да мұздықтардың еру қаупі артуда. Қазіргі қарқын сақталса, 2060-жылдары мұздықтардың үштен екісі, ал 2100 жылдары түгелге жуық еруі ықтимал.
Қысқаша түйін
Жаһандық жылыну — алыстағы абстракт ұғым емес, табиғи жүйелердің әлсіреуімен бірге адамның денсаулығына, су ресурстарына, мұздықтарға және жағалау аймақтарының қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін құбылыс. Мәселені түсіну — әрекетке бастайтын алғашқы қадам.
Ескертпе: бастапқы мәтінде «курстық жұмыс — 30 бет» деген белгі бар еді; бұл бөлім редакциялық мәтін ретінде негізгі мазмұнға енгізілмеді.