Құқықтық мемлекет екі жақты жауапты объективтік процесс
Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің арақатынасы
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет туралы ой-пікірлер мен теориялар өте көп. Мұның себебі тек мемлекеттің және қоғамның мазмұнының күрделілігінде немесе олардың нысандарының сан қырлы өзгеруінде ғана емес. Бұл мәселе азаматтық қоғам мен мемлекеттің саяси билікті жүзеге асыруына, олардың қызметі әртүрлі таптар мен әлеуметтік топтардың мүдделеріне тікелей қатыстылығына байланысты. Сонымен қатар, тақырып қоғамдағы идеологиялармен, саяси партиялармен және көзқарастармен тығыз ұштасады.
Тарихи-теориялық ескертпе
Кеңес дәуірінде бұл мәселе көбіне марксистік мемлекеттік теория тұрғысынан түсіндірілді: қоғам мен мемлекет таптық көзқараспен зерттеліп, өзге теориялар көбіне назардан тыс қалды. Қазіргі кезеңде бұл тәсілге баға қайта қаралып, түзетілді. Тарихта әрбір теорияда белгілі бір мөлшерде шындық пен нақты дерек болады. Сондықтан түрлі теорияларды білу, олардың дәйекті тұстарын дұрыс пайдалану ғылыми зерттеу үшін де, қоғамдық тәжірибе үшін де маңызды.
Ұғымның қалыптасуы
«Азаматтық қоғам» ұғымы алғашқы қауымдық, құл иеленушілік немесе феодалдық дәуірлерде қалыптасқан жоқ, өйткені ол кезеңдерде «азамат» түсінігі бүгінгі мағынасында болмаған. Бұл ұғым негізінен буржуазиялық қоғам жағдайында орнықты. Осыған байланысты төмендегі талдау құқықтық мемлекет теориясына көбірек назар аударады.
Негізгі идея
Құқықтық мемлекет — парасаттылық пен әділеттіліктің белгісі ғана емес, адамның бостандығын, қадір-қасиетін, ар-намысын және теңдігін қорғайтын, демократияны орнықтыратын жүйе. Бұл мақсатты іске асыру — мемлекеттің міндеті, ал құқықтық нормаларды орындап, заңдылық пен құқықтық тәртіпті сақтау — әрбір азаматтың жауапкершілігі.
Құқықтық мемлекет: екіжақты жауапкершілік
Құқықтық мемлекет — екіжақты жауапкершілікке негізделген объективті процесс. Бір жағынан, мемлекет құқық пен заң үстемдігін қамтамасыз етуге, адам құқығын қорғауға міндетті. Екінші жағынан, қоғам мүшелері заңды құрметтеуге, құқықтық тәртіпке үлес қосуға тиіс. Құқықтық мемлекетті қалыптастыру мен дамыту адамзат тарихының көне дәуірлерінен бері негізгі мақсаттардың бірі ретінде қарастырылып келеді.
Көне дәуір ойшылдарының көзқарасы
Сократ, Демокрит, Платон, Аристотель, Цицерон құқық пен мемлекеттің өзара байланысын инабаттылық, парасаттылық және әділеттілік жолымен дамытуды армандады. Аристотельдің «Заң үстемдігі болмаса, демократия жоқ» деген пікірі құқықтың жетекші рөлін айқын көрсетеді.
Феодалдық дәуірдегі тұжырымдар
Феодалдық кезеңде Н. Макиавелли, Ж. Боден секілді ойшылдар мен саяси қайраткерлер құқықтық мемлекет туралы идеяларды әр қырынан талдап, бірқатар тұжырымдар ұсынды.
Жаңа дәуір: құқықтық мемлекет концепциясының дамуы
Құқықтық мемлекет идеясының қалыптасуына және теориялық негізделуіне Г. Гроцкий, Б. Спиноза, Д. Локк, Ш. Монтескье, Д. Дидро, П. Гольбах, Т. Джефферсон, Вольтер, Гельвеций, И. Кант, Г. Гегель сияқты ғалымдар зор үлес қосты.
Г. Гроцкий: құқықтың екі негізі
Гроцкий қоғам тарихында қалыптасқан құқықты екіге бөлді:
- Табиғи құқық — адамның ақыл-парасаты мен оны қоршаған ортаның ықпалы арқылы қалыптасатын құқықтар.
- Позитивтік құқық — мемлекет қабылдаған нормативтік актілер арқылы бекітілетін және қоғамға зиян келтірмей орындалуға тиіс ережелер.
Сондай-ақ ол мемлекеттің қоғамдық, жалпы халықтық шарт негізінде пайда болуын түсіндірді.
Ш. Монтескье: бостандық пен теңдік өлшемі
Монтескье мемлекеттің адамдардың саяси және азаматтық бостандығын, теңдігін қатаң қамтамасыз етуі қажет екенін айтты. Осы талаптар орындалғанда ғана құқықтық мемлекет туралы айтуға болады.
Д. Локк: мемлекеттің түпкі міндеті
Локк мемлекеттің басты қызметі — адамдардың құқықтарын қорғау деп түсіндірді. Құқықтық мемлекеттің негізгі мазмұны халықтың табиғи бостандығын және теңдігін қорғаумен тікелей байланысты.
И. Кант: философиялық негіз
Кант құқықтық мемлекеттің философиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан жүйеледі. Оның пікірінше, мемлекеттің өзекті міндеті — жеке адамның қадір-қасиетін, ар-намысын, бостандығын және теңдігін қорғау, тұлғаның қоғамдағы орны мен құндылығын нығайту.
Г. Гегель және К. Маркс: әртүрлі түсіндірулер
Гегель
Гегель қоғамдық ғылымдардың маңызды бағыттарының бірі ретінде құқық философиясын атап, мемлекетті жан-жақты дамыған құқықтың көрінісі деп қарастырды. Оның түсіндіруінде азаматтық қоғам құқық арқылы адамдардың мүдде-мақсатын қорғайды, ал мемлекет құқық пен моральдың бірлігін дамытып, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға ұмтылады.
Маркс
Маркс құқық пен мемлекетті қоғамның таптық құрылымымен байланыстыра талдады: таптар жойылса, құқық пен мемлекет те жойылады деп есептеді. Оның ұғымындағы бостандық — мемлекеттің үстемдігін әлсіретіп, оны қоғамға бағындыру, халық мүддесіне қызмет ететін органға айналдыру. Осы арқылы ғана қоғамда құқықтық мемлекетке тән қағидалар орнығады деп тұжырымдады.
Қорытынды: құқықтық мемлекеттің өзегі
Қазіргі заманда құқықтық мемлекет туралы ілім жан-жақты дамып, әлем ғалымдары ортақ ғылыми көзқарасқа біртіндеп жақындады деуге болады. Теорияны қорытындылай келе, құқықтық мемлекеттің негізгі мазмұны — халықтың және әрбір адамның егемендігі, табиғи бостандығы мен ажырамас құқықтарының қорғалуы.
Қалыптастырудың басты күші
Құқықтық мемлекетті қалыптастырудың негізгі күші — адам және қалың бұқара. Сондықтан мемлекет пен құқық демократияны тереңдетіп, халықты қоғам өмірінің барлық саласын басқаруға кеңінен қатыстыруы қажет.