Ұлы Отан соғысы елдің экономикасын орасан зор шығынға ұшыратып, ол 20 миллион адам өмірін қыйды, елдің ұлттық байлығының 30 - ін жойды
Соғыстың экономикаға салған ауыр салмағы
Ұлы Отан соғысы ел экономикасына орасан зор шығын келтіріп, 20 миллион адамның өмірін қиды және ұлттық байлықтың шамамен 30%-ын жойды. Мемлекеттің тікелей әскери шығындары 551,1 млрд сомға, ал материалдық зиян 679 млрд сомға бағаланды (соғысқа дейінгі бағамен). Соғыс жылдарындағы жалпы материалдық шығын 1 трлн 240 млрд сомнан асты.
Соғыс мемлекеттік бюджеттің кірісі мен шығысын түбегейлі өзгертті: алғашқы екі жылда өндірістен түсетін табыс азайып, ал халықтан түсетін түсімдер артты.
Бюджет, салықтар және халықтың қаржылық қатысуы
Салықтық жүктеме және қосымша төлемдер
Табыс салығымен қатар әскери салық, баласыздық салығы, аз отбасылар мен жалғызбастыларға арналған салықтар енгізілді.
Ерікті науқандар және заемдар
Халық арасында мемлекеттік заемдарға ерікті түрде жазылу, сондай-ақ әскери техника жасауға ерікті жарна төлеу сияқты науқандар кең тарады. Соғыс жылдары халықтан жалпы 270 млрд сом жиналды немесе мемлекеттік кірістің 26,4%-ы түсті. Бұл қаражат тікелей әскери шығындардың шамамен жартысын жабуға мүмкіндік берді.
Эмиссия және ақша массасының ұлғаюы
Бюджет тапшылығы негізінен ақша эмиссиясымен толықтырылды. Нәтижесінде айналыстағы ақша массасы өсті, ал тұтыну тауарларын өндіру мен сауда орындарына жеткізу қысқарды.
Нарықтағы тапшылық және карточкалық жүйе
Тауар тапшылығы күшейген сайын колхоз базарларының рөлі артты: жалпы тауар айналымындағы олардың үлесі 1940 жылғы 19%-дан 1945 жылы 46%-ға дейін өсті. Осыған сәйкес колхоз базарындағы баға айтарлықтай қымбаттады.
Карточкалық бөлу
Халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін карточкалық жүйе енгізілді: белгіленген норма көлемінде тауарлар соғысқа дейінгі тұрақты бағамен, ал нормадан артық бөлігі нарықтық бағамен сатылды.
Сатып алу қабілетінің төмендеуі
Мемлекеттік тауар ресурстарының азаюы нарықтық бағаның өсуіне әкелді. Ақшаның едәуір бөлігі саудагерлердің қолында шоғырланып, халықтың сатып алу мүмкіндігі әлсіреді.
Жағдайды түзету үшін қойылған міндеттер
- Бір мезгілде артық ақшаны айналымнан шығару.
- Мемлекеттік тауар ресурстарының белгілі бір көлемін қалыптастыру.
- Бюджеттің негізі саналатын қаржы жүйесін нығайту.
1947 жылғы ақша реформасына алып келген алғышарттар
1947 жылдың соңына қарай өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемі ұлғайып, тауар айналымының өсуіне берік негіз қаланды. 1947 жылы бөлшек сауда айналымы 1945 жылмен салыстырғанда 52%-ға артты. Бұл жағдайлар ақша реформасын жүргізуге материалдық әрі қаржылық мүмкіндік берді.
Ақша реформасы: негізгі қадамдар (1947 жылғы 16 желтоқсан)
Жаңа сомның енгізілуі
1947 жылғы 16 желтоқсанда айналымға 1947 жылғы үлгідегі жаңа сом шығарылды.
Қолма-қол ақшаны айырбастау
Ескі қолма-қол ақша жаңа үлгідегі ақшаға 10:1 арақатынасымен айырбасталды. Ұсақ тиындар айырбасталмай, бұрынғы номиналымен айналымда қала берді.
Айырбастау мерзімі: Мемлекеттік банкте бір апта, ал кейбір алыс аудандарда екі апта.
Жинақтар мен шоттарды қайта есептеу
3 000 сомға дейін
1:1 (өзгеріссіз)
3 000–10 000 сом
3 ескі сом = 2 жаңа сом
10 000 сомнан жоғары
2 ескі сом = 1 жаңа сом
Ұсақ салымдарға берілген жеңілдік халықтың қаражатын жинақ кассаларында және Мемлекеттік банкте сақтауға ынталандырып, несие мекемелерінің беделін арттырды.
Ұйымдар мен шаруашылық субъектілерінің шоттары
- Кооперативтер мен колхоздар: есеп айырысу және ағымдағы шоттарындағы қалдық 5:4 қатынасымен айырбасталды (5 ескі сом = 4 жаңа сом). Мұның себебі — соғыс кезінде өнімнің бір бөлігін нарықта жоғары бағамен сатып, қосымша қор жинау мүмкіндігінің болуы.
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелер: шоттардағы ақша қайта бағаланбай, тек жаңа ақшамен қайта есептелді.
Мемлекеттік облигацияларды конверсиялау
Бұрын шығарылған мемлекеттік облигациялар конверсияланды, яғни мерзімі мен төленетін пайыз мөлшері өзгертіліп, жаңасына алмастырылды. 1947 жылғы облигациялардан басқа облигациялар 1948 жылғы 2%-тік облигацияларға 3 ескі 1 жаңа арақатынасымен айырбасталды. Ал 1938 жылғы облигациялар 5 ескі 1 жаңа арақатынасымен айырбасталды.
Реформаның нәтижелері: баға, сауда және тұрмыс
Табыстардың сақталуы
Халық жалақыны және басқа табыстарды бұрынғы мөлшерде, бірақ жаңа ақшамен алды.
Карточкалық жүйенің жойылуы
Халықты карточка арқылы жабдықтау жүйесі тоқтатылды.
Біртектес бағаға көшу
Мемлекеттік бөлшек саудада бұрынғы екі бағаның (төменгі карточкалық және жоғары коммерциялық) орнына біртектес баға енгізілді.
Бағаның төмендеуі және сатып алу қабілетінің артуы
Нанның және кейбір азық-түліктің бағасы карточкалық бағамен салыстырғанда 10–12%-ға төмендетілді. Колхоз базарындағы азық-түлік бағасы да арзандады. Бағаның төмендеуі нәтижесінде халық жылына 86 млрд сом үнемдеді.
1948 жылдың I тоқсаны ішінде жаңа ақшаның сатып алу күші 1947 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 41%-ға өсті.
1948 жылы қоғамдық еңбектің өндіргіш күші 15%-ға артты.
Қалпына келтіру қарқыны және бағаны қайта төмендету
Маңызды шаралардың нәтижесінде соғыстан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіруге арналған бірінші бесжылдық жоспар артығымен орындалды. Ақша реформасынан кейінгі жылдары көптеген тауарлардың бағасын қайта төмендетуге мүмкіндік туды.
1950 жылы 1947 жылдың IV тоқсанымен салыстырғанда тауарлар бағасының деңгейі 57%-ға төмендеп, халықтың табысы 400 млрд сомға артты.
Рубльдің алтын негізі және халықаралық рөлі
Алтын құрамын бекіту
Жаңа сомның сатып алу мүмкіндігі артты. Сонымен қатар инфляция салдарынан шетел валюталары құнының төмендеуі кеңестік рубльдің алтын негізін күшейтуге жағдай жасады. Осыған байланысты 1950 жылдың 1 наурызында 1 рубльдің алтын құрамы 0,222168 г таза алтынға тең деп бекітілді.
Валюта бағамы және сыртқы есеп айырысу
Осы алтын құрамына сүйене отырып рубльдің шетел валюталарына шаққандағы бағамы анықталды: 4 рубль = 1 АҚШ доллары деп есептелді (ол кезде 1 доллар 0,888671 г алтынға тең еді).
Ақша реформасы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан өзге елдерде де жүргізілді. Алайда соғыстан кейін алтын құрамы көтерілген әлемдегі бірден-бір валюта рубль болды. Рубль халықаралық есеп айырысуда қолданылып, достас мемлекеттер арасындағы тауарлар рубльмен бағаланды, ал несиелер рубльмен өлшенді.