Мұрагерлік құқықтық қатынастың түсінігі және оның элементтері туралы қазақша реферат

Субъект: кімдер қатысады?

Мұрагерлік құқықтық қатынастың субъектілері — мұрагерлік қатынасқа тікелей қатысатын тұлғалар, яғни мұра қалдырушы және мұрагер. Өсиеттік бас тартылушылар (легаттар) дербес субъект ретінде танылмайды. Ал нотариус мұндай қатынастарда қатысы бар (процедураны қамтамасыз ететін) субъект ретінде көрінеді.

Объект: мұра нені қамтиды?

Мұрагерлік құқықтық қатынастың объектісі — мұра қалдырушыға тиесілі мүліктік жиынтықтың (соның ішінде мүліктік құқықтары мен міндеттері) біртұтас кешен ретінде мұрагерлерге ауысуы. Бұл ауысу мұрагерлік құқықтың негіздеріне сәйкес жүзеге асады.

Мазмұн: құқықтар мен міндеттердің байланысы

Мұрагерлік құқықтық қатынастың үшінші элементі — мазмұн. Ол Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде (ҚР АК) белгіленген мұрагерлік қатынасқа қатысушы тараптардың құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді.

Мұрагерлік қатынастардың табиғатын дұрыс түсіну үшін тұлғаның қайтыс болуына байланысты туындайтын құқықтық байланыстарды саралау маңызды. Революцияға дейін орыс цивилистері заңдық қатынасты субъективтік құқықпен теңестіріп, оны екі тұлға арасындағы өзара талаптар мен міндеттерді бекітетін байланыс ретінде қарастырған. Қазіргі түсінік бойынша да құқықтық қатынас — қатысушылардың құқықтары мен міндеттерінің өзара байланысы.

Терминдердің бірізділігі: «қайтыс болған азамат», «мұра қалдырушы», «өсиет қалдырушы»

Мұрагерлік құқық бойынша ауысатын мүлік иесінің атауы ҚР АК нормаларында әртүрлі түрде кездеседі. Мәселен, бір нормаларда ол «қайтыс болған азамат» (ҚР АК 1038-бап), енді бірінде «мұра қалдырушы» (ҚР АК 1040, 1042–1045-баптар және т.б.), ал кейбірінде «өсиет қалдырушы» (ҚР АК 1046–1048-баптар және т.б.) деп көрсетіледі. Тіпті бір баптың өзінде екі атау қатар қолданылатын жағдайлар бар (мысалы, ҚР АК 1046-бап).

Мұндай әркелкілік құқық қолдану тәжірибесінде бірізді түсіндіруге кедергі келтіруі мүмкін. Азаматтық заң мәтініндегі сөздер дәл мағынасына сәйкес түсіндірілуге тиіс. ҚР АК 6-бабына сәйкес, егер сөздерді әртүрлі түсіну мүмкін болса, Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелеріне және азаматтық заңдардың негізгі қағидаттарына сай келетін түсінікке басымдық беріледі.

ҚР АК 1046-бабының 6-тармағында мұра қалдырушының өсиетті кез келген уақытта жоюға немесе өзгертуге ерікті екені, сондай-ақ оның себебін көрсетуге міндетті еместігі белгіленген. Мұнда «мұра қалдырушы» ұғымы тектік мағынада қолданылған: азамат өсиет қалдыруы да, қалдырмауы да мүмкін. Ал «өсиет қалдырушы» ұғымы тек нақты өсиет жасаған тұлғаға қатысты.

ҚР АК 1046-бабының 7-тармағы өсиетке қатысты құқықтық салдарларды сипаттайды. Сондықтан мәтіннің мағынасына қарай кей тұстарда «мұра қалдырушы» ұғымын «өсиет қалдырушы» ұғымымен алмастыру орынды болуы мүмкін. Себебі бұл тармақта өсиеттен туындайтын қатынастар сөз болады.

Мұраның ашылуы және арнайы мәселелер

Мұрагерлік қатынастарды талдауда мұраның ашылуы, мұраның ашылу орны және лайықсыз мұрагер мәселелері де маңызды орын алады. Осыған байланысты мынадай тұжырымдарды бөлуге болады.