Алты аға бірігіп әке болмас, жеті жеңге бірігіп ана болмас

Сандарға құрылған мақал-мәтелдердің мәні

Қазақтың мақал-мәтелдері ойды ықшам жеткізеді: бір ауыз сөзбен тәрбие, өмір тәжірибесі, қоғам заңдылығы беріледі. Әсіресе санмен келетін нақылдар адам мінезі, еңбек, бірлік, туыстық, әділдік пен жауапкершілік сияқты ұғымдарды айқындай түседі.

Түйін

Көпті танығаннан бұрын — бірді таны; санның артында — сапа, тәрбие және өлшем бар.

Бір: таным, намыс, өмірдің салмағы

Мыңның жүзін білгенше, бірдің атын біл.
Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама.
Бір күн ұрыстың қырық күндік қырсығы бар.
Ер бір рет өледі, ез мың рет өледі.
Жүз дімкәсқа бір лепес.
Тоқсан сөздің тобықтай түйіні бар.
Отыз тістен шыққан сөз — отыз руға тарайды.

Екі: салыстыру, серіктестік, қос қыр

Екі қарға таласса, бір қарғаға жем түсер.
Екі аяқтыда — бажа тату, төрт аяқтыда — бота тату.
Бір ит көріп үреді, екі ит еріп үреді.
Екі баланың ортасындағы шал — бала болады, екі шалдың ортасындағы бала — дана болады.
Бас екеу болмай, мал екеу болмас.

Үш: құндылық өлшемі

Үш байлық

Бірінші байлық — денсаулық.
Екінші байлық — ақ жаулық.
Үшінші байлық — он саулық.

Алты мен жеті: туыс, тәрбие, ырым және өлшем

Алтыға қатысты

Алпыстағы атаңды жыққанша, алтыдағы атанды жық.
Алты ай баққан арықты бір түн ұрындырған өлтіреді.
Алты аға бірігіп әке болмас, жеті жеңге бірігіп ана болмас.
Алты жастан жинасаң — асырар, жеті жастан жинасаң — жеткізер.
Аларманға алтау аз, берерменге бесеу көп.
Аласыға алтау аз, бересіге бесеу көп.

Жетіге қатысты

Жеті атасын білмеген ұл — жетесіз.
Жеті атасын білген ұл — жеті жұрттың қамын жер.
Жігітке жеті өнер де аз.
Қарғыс жеті атаға жетеді.
Жеті кедей жиналғанмен, ортасынан бір бай шықпас.
Жетелі мен іскерге жеті күннің бәрі сәтті.
Айла — алтау, ақыл — жетеу.
Жеті қарақшыны таныған — жеті күнде адаспас.
Жұт — жеті ағайынды, жиен — сегіз.

Жетім туралы нақылдар

Жетім бала жеті күлшеге тоймас.
Жетімге жеті бидай да тамақ.
Жетімнің қарны — жетеу.

Бірлік пен алауыздық

Төртеу түгел болса, төбедегі келеді; алтау ала болса, ауыздағы кетеді.
Алтаумын деме — жетеуге жолығасың; жетеумін деме — сегізге жолығасың.
Ағайын — алтау, ана — біреу.

Сегіз: көпқырлылық және кемелдік

Жігіт бір сырлы, сегіз қырлы болсын.
Шындық — сегіз, бақыт — егіз.
Бір жебемен қос нысана оққа ұшты.

Тоғыз: шек, салмақ, қайталанған сабақ

Тоғыз ат бір қазыққа байланбас.
Тойған үйге тоғыз барады.
Егістікті бір рет сыйламасаң, ол сені тоғыз рет қинайды.
Тоғыз қатынның толғағы бір келді.
Тоғыз қабат торқадан тоқтышақтың терісі артық.

Өмір тәжірибесі: мінез, еңбек, жауап

Адам және мінез

Біреуге — мал қайғы, біреуге — жан қайғы.
Мың қайғы бір борышты өтемейді.
Жақсы кісі қырқында толады, жаман кісі қырқында солады.
Елуінде — ер дана, елуінде — ел жаңа.

Еңбек пен береке

Ер — егіз, еңбек — жалғыз.
Еңбегі жанғанның тоқтысы егіз туады.
Еңбек пен бақыт — егіз.
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.

Ескерту, мысқыл, астар

Семіздің аяғы — сегіз.
Бір жылға қоян терісі де шыдайды.
Қорқаққа қос көрінер.
Құдай бір ұрғанды қос қолдап ұрады.

Отбасы туралы тәмсілдер

Бірінші әйел — шекер, екінші әйел — бекер.
Бірінші әйелді Құдай қосады, екіншісін адам қосады, үшіншісін шайтан қосады.
Екі уыс алтын берсең, үшіншісін қоса сұрар.
Біреу жаныңа жолдас, біреу малыңа жолдас.
Біреу тоңып секіреді, біреу тойып секіреді.

Қорытынды ой

Санмен өрілген мақал-мәтелдер — құр есеп емес, өмірдің өлшемі. Олар адамға шама, шек, тәртіп, жауап және береке туралы еске салады: көпке еліктемей, бірді таны; дауласқаннан гөрі келіс; еңбек етсең — ырыс артады, бірлік болса — береке тұрақтайды.