Қазақтар көбіне тары дақылын екті

Қазақ хандығының әлсіреуі: Қасым ханнан кейінгі дағдарыс

XVI ғасырдың басында қуаты артқан Қазақ хандығы ХХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап әлсірей бастады. Хандықты күшейтуге бар қажырын жұмсаған Қасым хан қайтыс болғаннан кейін, мұрагерлер арасында билік үшін ішкі талас пен қақтығыс өршіді. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде бұл кезеңді: «Қазақ сұлтандары арасында дау-дамай басталды» деп сипаттайды.

Тахир хан Жетісуға шегініп, Моғолстан ханына қарсы қырғыздармен одақ құрды. 1527 жылдан кейін ол көбіне қырғыздарды билеп, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған шабуылына қарсы күресті. Дегенмен мемлекеттік билік әлсіреп, хандықтың шекарасы қысқара берді.

Феодалдық бытыраңқылық: Бұйдаш, Ахмет, Тоғым

Тахир хан қайтыс болғаннан кейін оның інісі Бұйдаш (1533–1534) қазақ-қырғыз бірлестігінің басшысы болды. Ол Жетісуға билік еткенімен, қазақтардың тек бір бөлігін ғана басқарды. Оның тұсында да феодалдық қақтығыстар мен соғыстар тоқтамады.

XVI ғасырдың 30-жылдарында Бұйдаш ханмен қатар басқа да хандардың шығуы (мысалы, Қазақстанның батысында Ахмет хан, Жетісуда Тоғым хан) Қазақ хандығының феодалдық бытыраңқылыққа ұшырағанын айқын көрсетеді.

Қайта бірігу кезеңі: Хақназар хан (1538–1580)

Қасым ханның ұлы Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, даму бағытына түсті. Ол хандық билікті нығайтып, бытыраңқы күйге түскен мемлекетті қайта топтастырды.

Хақназар ханның билігі тұсында сыртқы жағдай да күрделене түсті. Солтүстікте Ресей қазақ даласына қарай ілгерілеп, Қазан мен Астраханьды алғаннан кейін Еділ аңғары толықтай Ресейге қарады. Башқұрт пен Сібір хандықтары Ресей құрамына енген соң, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығысты. Сырдарияның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады.

Еділ мен Жайық арасын мекендеген Ноғай Ордасы да ыдырауға бет алды. Дағдарыс нәтижесінде ноғай тайпаларының бір бөлігі Қазақ хандығына қосылып, Хақназар көптеген ұлыстарды өзіне қарата алды. Деректерде оны «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған.

Бұл өзгерістер Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы аралық кеңістіктің тарылуына әкелді: Ноғай Ордасының бір бөлігі Қазақ хандығына, екінші бөлігі орыс патшасына бағынды. Ақырында 1580 жылы Хақназар хан Ташкент билеушісі Баба сұлтанның астыртын әрекетімен қаза тапты.

Шығай хан (1580–1582): бағыттың сақталуы

Хақназар ханнан кейін таққа Шығай (1580–1582) отырды. Ол сексен жаста болса да, қазақ ішінде беделді хан саналды. Өміріне қатысты деректер аз сақталғанымен, Шығай хан сыртқы саясатта Хақназар ұстанған бағытты жалғастырып, Шайбани мұрагерлері арасындағы тартысты хандық мүддесіне тиімді пайдалануға тырысты.

1582 жылы Бұхара ханы Абдолла Шығай хан және оның ұлы Тәуекел сұлтанмен күш біріктіріп, Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығын ұйымдастырды. Баба сұлтан жеңіліп қашты. Сол жорықта Шығай хан қайтыс болды, ал Тәуекел сұлтан Баба сұлтанды өлтіріп, оның басын Абдолла ханға жеткізді. Риза болған Абдолла хан Тәуекелге Самарқан өңіріндегі Африкент уәлаятын сыйға тартты.

Тәуекел хан (1582–1598): оңтүстік қалалар үшін күрес және дипломатия

1582 жылы Шығай ханнан кейін Тәуекел (1582–1598) хан болды. Ол Бұхара ханы Абдолламен жасалған келісімді бұзып, қазақ-өзбек қатынасындағы жаугершіліктің қайта өршуіне жол ашты. Бұған Абдолланың Түркістаннан төрт қала беру туралы уәдесінен тайқуы және Тәуекел ханның беделі мен ықпалынан қауіптенуі себеп болды деп қарастыруға болады.

Бұл кезеңде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өз грамоталарында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атаған.

1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс күшейіп, Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы жағдайды пайдаланған Тәуекел Ташкент маңында Абдолла әскерін талқандады. 1598 жылы Абдолла қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Тәуекел осы сәтті пайдаланып, жүз мың әскермен Мәуереннахрға жорық жасап, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқанды алды. Алайда Бұхараны қоршау кезінде ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келе жатып қаза болды.

Тәуекел жорығында тек әскери күшке ғана емес, Орта Азиядағы белгілі бір әлеуметтік топтардың қолдауына да сүйенді. Дін иелері оны қолдады; сондай-ақ деректерде Түркістан тайпалары мен қырдағы өзбектер жауынгерлерінің қатысқаны айтылады. Шайбани әулетінің өз ішіндегі қайшылықтары күшейіп, ақырында бұл әулет өмір сүруін тоқтатты.

Есім хан (1598–1628): орталықтандыру және ішкі қарсыласу

Тәуекел ханнан кейін 1598 жылы Есім хан билікке келді. Ол қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» атымен белгілі. Бұл атақ оның 1598 жылғы Мәуереннахр жорығында ерлігімен ерекше көзге түсуіне байланысты берілген. Есім — Шығай ханның баласы.

Есім хан таққа отырған соң Бұхарамен бітімге келіп, Орта Азия қалаларымен бейбіт әрі экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Ол Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етуге талпынды және «Есім ханның ескі жолы» аталған заңдар жинағын түзді.

Алайда орталықтандыру саясатына қарсы сұлтандар хандықты бөлшектеуге ұмтылды. Ташкентті басқарған Тұрсын Мұхаммед сұлтан (Жәдік сұлтан әулеті) тәуелсіз хан болуға әрекет жасап, өз атынан ақша соқтырып, алым-салық жинады. Нәтижесінде хандық екіге бөлініп, Түркістанды орталық еткен Есім хан мен Ташкентті орталық еткен Тұрсын хан арасында соғыс қақтығыстары болды. 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, хандықты қайта біріктірді.

XVII ғасырдың басында қазақ билеушілері мен Аштарханилер арасындағы қатынастар тұрақсыз болды: бірде қақтығыс, бірде уақытша одақ қалыптасып отырды. Бұхар ханы Иманқұл 1611 және 1613 жылдары Ташкентті алу үшін жорық жасап, кей кездері қазақтардың өзара алауыздығын пайдаланды. Дегенмен кейінгі жылдары қазақтардан жеңіліп, бейбіт келісімге келді. Есім хан 1628 жылы қайтыс болып, Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне жерленді.

Салқам Жәңгір (1628–1652): Жоңғар қаупі және Орбұлақ шайқасы

Есім ханның мұрагері Жәңгірдің өмірі көбіне ат үстінде өтті. Халық оны ерлігі үшін «Салқам Жәңгір» деп атады. Оның тұсында Сыр бойындағы қалалар үшін Аштарханилермен, Жетісу жайылымдары үшін қалмақтармен қақтығыс тоқтамады.

Қалмақтар — батыс моңғол тайпаларының түркіше атауы; өздерін ойраттар деп атаған. 1635 жылы Батур қонтайшы тайпаларды біріктіріп, Жоңғар мемлекетінің негізін қалады. Осыдан кейін жоңғарлар күшейіп, қазақ жеріне жиі шапқыншылық жасай бастады.

1643 жылы Батур қонтайшы 50 мың әскермен басып кірді. Деректерде Жәңгір ханның шағын жасақпен қарсы тұрғаны айтылады. Жәңгір тар өткелде ор қаздырып бекініс жасатып, өз тобының бір бөлігімен таудың екінші бетіне жасырынды. Жоңғарлар бекініске ұмтылған сәтте Жәңгір ту сыртынан соққы берді. Бұл шайқаста қазақтар алғаш рет оқ ататын қаруды кең қолданғаны аталады.

Шайқастың шешуші кезеңінде Самарқан билеушісі Жалаңтөс батыр бастаған 20 мың әскер көмекке келіп, Батур қонтайшы шегінуге мәжбүр болды. Бұл жеңіс тарихта Орбұлақ шайқасы деген атпен қалды және Қазақ хандығы үшін зор маңызға ие болды.

Жәңгір хан 1652 жылғы шайқаста қаза тауып, Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне жерленді. Оның өлімінен кейін хандықтың әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы күрделеніп, феодалдық топтар арасындағы алауыздық күшейді, ұлыстардың дербестену үрдісі байқалды.

XVI–XVIII ғасыр басындағы әлеуметтік-экономикалық тіршілік

Бұл дәуірде қазақтардың негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. Мал өнімдері азық-түлік, киім-кешек, тұрғын үйге қажет материал және көлік қызметін қамтамасыз етті. Сонымен қатар мал мен мал өнімдері көрші халықтармен айырбасқа түсетін басты құндылық болды. Шоқан Уәлихановтың пайымдауынша, көшпелінің тұрмысын да, тіршілігін де ұстап тұрған — мал; сондықтан амандасудың өзі «Мал-жаның аман ба?» деген сұрақтан басталуы заңды.

Мал жеке адам мен отбасының меншігінде болды, ал жайылымды қауымдасып пайдаланды. Әр рудың өзіне тән жері болып, бұл құқық ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырды.

Егіншілік, аңшылық және қолөнер

Қазақтар егіншілікпен де айналысты, бірақ оның дамуы өңірге қарай әркелкі болды. Отырықшы егіншілік әсіресе Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда кең тарады. Көбіне тары егілді. Сыр бойындағы қалаларда суару жүйесі дамып, қала маңында суландырылатын арнайы алқаптарда бау-бақша өнімдері өсірілді.

Аңшылық — дербес кәсіптен гөрі мал шаруашылығын толықтырған көмекші кәсіп болды. Аң аулаудың түрлері көп еді: құс салу, тазы қосу және т.б. Оның ішінде қыран құстармен аң аулау кең тарады.

Үй кәсіпшілігі мен қолөнер де елеулі орын алды: тері өңдеу, киіз басу, құрақ құрау, металдан әртүрлі бұйым жасау сияқты жұмыстар тұрмыстың қажеттілігін өтеді. Қазақтар көшіп-қонуға ыңғайлы киіз үйлерде өмір сүрді; ал күзеу мен қыстауда ағаштан не кірпіштен салынған жылы үйлерді де пайдаланды.