Кеден бақылауы қүжаттар мен мәліметтерді тексеру
Кедендік рәсімдеу және кедендік бақылау: ұғымы мен мазмұны
Кеден құқығының маңызды институттарының қатарына кедендік рәсімдеу мен кедендік бақылау жатады. Бұл институттар Қазақстан Республикасының кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдарының заңдылығын қамтамасыз етуге, сондай-ақ сыртқы сауда қатынастарының тәртібін сақтауға бағытталған.
Кедендік рәсімдеу — тауарлар мен көлік құралдарын белгілі бір кеден режимі бойынша өткізуге байланысты әрекеттерді орындау және рәсімдеуді кеден заңнамасына сәйкес аяқтау.
Кедендік бақылау: кімге қолданылады және қалай жүргізіледі
Қазақстанның кеден шекарасы арқылы өткізілетін барлық тауарлар мен көлік құралдары, заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, кедендік бақылауға жатады. Бақылау белгіленген ережелерге сай, кеден органдарының өкілеттігі шегінде жүргізіледі.
Кедендік бақылаудың негізгі түрлері
- құжаттар мен мәліметтерді тексеру;
- тауарлар мен көлік құралдарын тексеру (кедендік тексеру);
- жеке тексеріс;
- тауарлар мен көлік құралдарының есебі;
- ауызша сұрау алу;
- есеп пен есеп беру жүйесін тексеру;
- қоймалар мен тауарлар орналасқан өзге орындарды тексеру (қауіпсіз техникалық құралдарды қолдану арқылы).
Кедендік бақылау қайда жүзеге асырылады
Бақылау әдетте кедендік бақылау аймақтарында, кедендік рәсімдеу орындарында немесе кеден органдары орналасқан жерлерде жүргізіледі. Кейбір жағдайларда кеден органы бекіткен басқа орындарда да жүзеге асырылуы мүмкін.
Тауарлар мен көлік құралдарын орналастыратын аумаққа немесе ғимаратқа келу үшін алдын ала хабарлау, қажетті құжаттарды ұсыну, сондай-ақ кеден органының бақылау іс-әрекеттері талап етілуі мүмкін.
Кедендік рәсімдеудің кеден бақылауымен байланысы
Кедендік рәсімдеу тауарлар мен көлік құралдарының кеден шекарасы арқылы өтуінің заңдылығын анықтауға және бекітуге мүмкіндік береді, кеден режимдерінің тәртібін және оның сақталуын тексереді, сондай-ақ сыртқы сауда мәмілелерінің заңнамаға сәйкестігін нақтылай отырып, кеден бақылауын өткізуге жағдай жасайды.
Валюталық бақылау және кеден органдарының рөлі
Кедендік бақылау көбіне кеден органдарына жүктелген валюталық бақылаумен қатар жүргізіледі. Оның мақсаты — экспорттық валюталық түсімнің уақтылы әрі толық түсуін қамтамасыз ету және импорт кезінде валюталық қаражаттың заңды, негізделген түрде пайдаланылуын бақылау.
Нормативтік негіз және тәжірибе
1997 жылғы 23 мамырда Ұлттық Банктің қаулысымен (Кеден комитетімен келісім бойынша) экспорттық-импорттық валюталық бақылауды ұйымдастыру жөніндегі ереже қабылданды. Бұл құжат экспорт және импорт мәмілелерінің құжаттарын кедендік рәсімдеу аяқталғанға дейін және одан кейін рәсімдеу тәртібін реттейді.
Маңызды талап
Валюталық бақылау талаптарының күшеюі кеден қызметінде экономика және қаржы саласында білікті мамандарды іріктеуді және даярлауды өзекті етеді.
Кедендік рәсімдердің құрылымы және рәсімдеудің басталуы
Кеден заңнамасы кедендік рәсімдерді құрайтын бірқатар бөлімдерден тұрады. Олардың қатарында жалпы ережелер, алдын ала жүргізілетін операциялар, уақытша сақтау, кедендік тасымалдау және мәлімдеу бар.
Кедендік рәсімдеу қашан басталады
Кедендік рәсімдеу, әдетте, кеден органына тауар мен көлік құралдарының кедендік рәсімдеу орнына жеткізілгені туралы хабарланғаннан кейін, сондай-ақ кедендік жүк декларациясы және өзге де құжаттар ұсынылған соң басталады.
Рәсімдеу кеден органының қалауы бойынша оның орналасқан жерінде немесе қызмет аймағында, ал мүдделі тұлғаның өтініші бойынша басқа орындарда да жүргізілуі мүмкін. Мұндай жағдайлардың жалпы тәртібін уәкілетті орган бекітеді.
Қатысу, қатар жүргізілетін бақылаулар және шектеулер
- Тауар иесінің уәкілетті өкілі кеден органының талабы бойынша рәсімдеуге қатысуға құқылы.
- Рәсімдеу барысында малдәрігерлік, фитосанитарлық, экологиялық және өзге мемлекеттік бақылау түрлері ескеріледі.
- Рәсімделген немесе рәсімделуі аяқталмаған тауарлар мен көлік құралдарын пайдалану мен иелік етуге тыйым салынады; нақты шарттарды кеден органы айқындауы мүмкін.
Алдын ала жүргізілетін операциялар және алдын ала шешімдер
Негізгі кедендік рәсімдеуге дейінгі кезеңде алдын ала жүргізілетін операциялар жүзеге асырылады. Олар тауарлар мен көлік құралдарын белгілі бір кеден режиміне орналастыруға дайындықты қамтиды және әкелуге немесе әкетуге тыйым салынған тауарлардың өтуіне жол бермеуге, сондай-ақ кедендік сәйкестендіру құралдарын қолдануға бағытталады.
Алдын ала шешімнің мәні
Мүдделі тұлғаның өтініші бойынша кеден органдары нақты тауарға немесе шаруашылық операциясына қатысты алдын ала шешім қабылдай алады: тауарды сыныптау, кедендік құн, шыққан ел секілді мәселелер бойынша.
Қолданылу мерзімі
Алдын ала шешім қабылдауға негіз болған фактілер өзгермесе, ол басқа кеден органдары үшін де міндетті болуы мүмкін және әдетте: шыққан елге қатысты — 3 жылға, өзге мәселелер бойынша 1 жылға дейін күшін сақтайды. Мұндай шешім үшін белгіленген мөлшерде төлем алынуы мүмкін.
Мәлімдеу: кедендік декларация және құжаттар
Қазақстанда кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдары мәлімдеуге жатады. Мәлімдеу тауарды тасымалдаушы тұлғаның кеден органына тауар туралы, мәміленің сипаты мен мазмұны туралы мәліметтерді белгіленген нысанда (жазбаша, ауызша, электронды және өзге түрде) ұсынуы арқылы жүзеге асырылады.
Кедендік декларацияның құқықтық маңызы
Кеден декларациясы кеден органы оны рәсімдеген сәттен бастап заңдық құжат болып есептеледі. Кеден органының декларацияны қабылдаудан бас тартуына жол берілмейтіні туралы қағида құқықтық кепілдіктің маңызды элементі саналады. Сонымен қатар, белгілі мерзім ішінде толықтыру міндетін жүктей отырып, уақытша немесе толық емес декларация беруге рұқсат етілуі мүмкін.
Декларацияны растауға арналған негізгі құжаттар
- тауарлар мен көлік құралдарына меншік ету, билік ету немесе пайдалану құқығын растайтын құжаттар;
- декларанттың өз атынан декларация беруге өкілеттігін растайтын құжаттар;
- тауарларды өткізу фактісін растайтын құжаттар;
- кедендік құн, тауардың шығу тегі туралы мәліметтер және оларды растайтын құжаттар;
- кеден төлемдері мен салықтарын төлеу, тарифтік жеңілдіктер мен преференцияларды қолдану негіздері;
- міндетті стандарттау талаптарына сәйкестік құжаттары (қажет болғанда);
- ұлттық заңнамада немесе халықаралық шарттарда көзделген уәкілетті органдардың рұқсаттары мен өзге құжаттар.
Бұдан бөлек, кеден органы тексеру мақсатында қосымша мәліметтер мен құжаттарды сұратуға, сондай-ақ жеткіліксіз құжаттарды ұсыну мерзімін белгілеуге құқылы.
Кеден брокері мен тасымалдаушының қатысуы
Тиісті рәсімдерге кеден брокері мен тасымалдаушы қатысуы мүмкін. Мұндай қатысудың тәртібі мен шарттары уәкілетті нормативтік актілермен айқындалады.
Сараптама, сынамалар мен үлгілер: қашан және не үшін алынады
Әкелінетін немесе әкетілетін тауарларға салынатын кеден баждары мен алымдарының дұрыс есептелуі, сондай-ақ кеден бақылауының жеткіліктілігі көп жағдайда қабылданған шешімдердің негізділігіне байланысты. Осы тұрғыда сынама мен үлгі алу рәсімі маңызды орын алады.
Қашан алынады
- кеден рәсімдеуі үшін тауар және жолдама құжаттары ұсынылған кезде;
- контрабанда немесе кеден ережелерін бұзу туралы істерді жүргізу және қарау кезінде.
Қандай қағидат сақталады
Заңнама бойынша сынамалар мен үлгілер зерттеу жүргізуге жеткілікті, бірақ мүмкіндігінше аз мөлшерде алынуға тиіс. Кеден органдарының рұқсатымен сынама алуға мемлекеттік өкілеттігі бар өзге органдар да қатыса алады.
Сараптама қызметін реттеу
Сараптама қызметінің заңдылығы мен тәртібі ведомстволық актілермен реттеледі. Оларға кеден сараптамасын ұйымдастыру және жүргізу, зерттеу немесе сараптама үшін тауарлардан сынамалар мен үлгілерді алу, сақтау және қайтару тәртібін айқындайтын құжаттар жатады.
Арнайы экономикалық аймақ (АЭА) және еркін кеден аймағы режимі
Арнайы экономикалық аймақтарда кедендік реттеулерді, соның ішінде кедендік рәсімдеуді ұйымдастыру тәжірибеде маңызды мәселе ретінде қарастырылады. 1996 жылғы 16 қаңтарда Президенттің «Қазақстан Республикасындағы арнайы экономикалық аймақ туралы» заң күші бар жарлығы қабылданып, АЭА-ның құқықтық негізі айқындалды.
Еркін кеден аймағы: мүмкіндіктері мен тәуекелдері
АЭА-ны еркін кеден аймағы ретінде белгілеу және осы аумаққа импортталатын әрі одан экспортталатын тауарларға арнайы режим енгізу белгілі бір тәуекелдерді де күшейтуі мүмкін. Атап айтқанда, жалған құжат рәсімдеу және контрабанда тәуекелі артады.
Халықаралық тәжірибеде мұндай аймақтар әртүрлі атаумен қолданылғанымен, ортақ мақсаты — экономиканы ынталандыру, инвестиция тарту, әкімшілік рәсімдерді жеңілдету және сыртқы капитал үшін қолайлы жағдай қалыптастыру.
Халықаралық тәжірибеде жиі кездесетін белгілер
- уақытша салықтық жеңілдіктер;
- экспортқа өндіру үшін импортталатын тауарларды кеден бажынан босату;
- валюталық бақылауды жеңілдету;
- біріңғай әкімшілік орталық құру;
- шетелдік меншік үлесі толық болатын компанияларды құруға рұқсат беру.
Режимнің құқықтық сипаттамасы
Жарлық АЭА-ны еркін кеден аймағы режимі қолданылатын, Қазақстан Республикасының кеден аумағынан тыс деп қарастырылатын аумақ ретінде бекітеді. Осы режим аумағында қызмет жүргізетін тұлғаларға отандық және импорттық тауарларды бажсыз әрі салық салынбай әкелуге белгілі бір жағдайларда мүмкіндік беріледі. АЭА аумағында өндірілген немесе жеткілікті дәрежеде ұқсатылған тауарлар әкетілген кезде кеден баждарынан босатылуы мүмкін.
Кеден органдарының қосымша өкілеттіктері және арнайы бағыттар
Тексеру және мәлімет алу құқығы
Кеден бақылауына қажетті құжаттар мен мәліметтерді мүдделі тұлға ұсынады. Сонымен бірге кеден органдары банктер мен ұйымдардан тұлғалардың есепшот операциялары мен жай-күйі туралы мәліметтер алуға, сондай-ақ қаржылық және сыртқы экономикалық қызметті тексеруге құқылы.
Күш қолдану сипатындағы шаралар
- көлік құралдарын мәжбүрлі түрде тоқтату;
- кеден органының рұқсатынсыз аумақтан шығып кеткен теңіз, өзен және әуе кемелерін мәжбүрлі түрде кері қайтару;
- тауарлар мен көлік құралдарының есебін кез келген уақытта жүргізу;
- валюталық бақылауды жүзеге асыру.
Интеллектуалдық меншік объектілері бар тауарларды қорғау
Кеден органдары интеллектуалдық меншік объектілерін қамтитын тауарлар бойынша тізілім жүргізуі мүмкін. Егер тауарлар құқық бұзушылық белгілерін көрсетсе, кеден органдары олардың шығарылуын тоқтата тұрады. Құқық иеленушінің мүддесін қорғау үшін декларант белгілі бір мерзімге қамтамасыз ету шараларын ұсынуы талап етілуі мүмкін.
Мемлекеттік бақылаудың басқа түрлері: фитосанитарлық және карантин
Кедендік рәсімдеу мен бақылау мемлекет жүзеге асыратын өзге де бақылаулармен өзара байланыста болады. Олардың қатарында малдәрігерлік, фитосанитарлық, экологиялық және басқа бақылау түрлері бар.
Өсімдіктер карантині және фитосанитарлық қорғау
1999 жылғы 11 ақпандағы «Өсімдіктер карантині туралы» Қазақстан Республикасының заңымен өсімдіктер карантині бойынша мемлекеттік шараларды жүзеге асырудың қағидалары мен құқықтық негізі айқындалды. Бұл жүйе ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.
Фитосанитарлық қорғау — республиканың өсімдік ресурстары мен өсімдік текті өнімдерін өзге мемлекеттерден тасымалдау кезінде карантиндік объектілердің енуінен қорғауға, ал таралу қаупі туындаса — ошақтарды жергіліктендіруге және жоюға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесін білдіретін құқықтық режим.