Оны мектепте дамытатын бейнелеу өнерінің мұғалімі

Қазіргі мектеп және бейнелеу өнері пәнінің орны

Егемен Қазақстанның қазіргі даму бағыты жалпы білім беретін мектепте жас ұрпақты нарықтық заман талаптары мен мәдениеттің даму деңгейіне сай даярлауды талап етеді. Орта мектептегі барлық пәндер, соның ішінде бейнелеу өнері де, оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, болашақ азаматты тәрбиелеу мен дамыту мақсатына қызмет етеді.

Сондықтан бейнелеу өнері сабақтары оқушыны нақты іс-әрекетке бағыттап қана қоймай, сол іс-әрекеттің технологиясын, яғни қалай орындалатынын саналы түрде түсінуге жетелеуі тиіс.

Оқу курсының стратегиялық мақсаттары

Еліміздің перспективалық бағыттарына сәйкес бейнелеу өнері курсы төмендегі мақсаттарды көздейді:

Мемлекеттік, қоғамдық және шаруашылық өмірге белсене араласуға қабілетті, білімді әрі тәрбиелі азамат тәрбиелеу.
Дүниетанымды қалыптастыру арқылы эстетикалық көзқарасты дұрыс бағыттау, эстетикалық талғамды дамыту және эстетикалық тәрбие беру.
Қоршаған ортаны тануға жәрдемдесу: байқампаздықты дамыту, логикалық ойлауға үйрету, көргенді саналы түрде ой елегінен өткізу дағдыларын қалыптастыру.
Бейнелеу өнерінің адам өміріндегі практикалық мәнін ашу және оны еңбек қызметінде қолдануға үйрету.
Сурет өнерінің элементарлық негіздері бойынша білім беру: алғашқы дағдылар мен ептіліктерді меңгерту, негізгі бейнелеу тәсілдерімен таныстыру.
Шығармашылық қабілеттерді дамыту: өмір шындығын эстетикалық қабылдауға бағыт беру, кеңістікті ойлауды, образдық елестетуді және қиялды жетілдіру.
Оқушыларды әлемдік және қазақ бейнелеу өнерінің таңдаулы туындыларымен таныстыру, бейнелеу қызметіне сүйіспеншілік пен қызығушылық қалыптастыру.

Бұл мақсаттар бір-бірінен бөлек емес: олар біртұтас оқу-тәрбие жүйесін құрайды және сабақ мазмұны мен әдістемесінің өзара байланысын талап етеді.

Жалпы білім берудегі рөлі: пән «арнаулы» емес

Бейнелеу өнерін орта мектепте оқытудың негізгі бағыттарының бірі — жалпы білім берушілік мақсат. Оның түпкі міндеті — оқушының ой-өрісін кеңейту және қоғамның жан-жақты білімді мүшесін тәрбиелеу.

Кейде бейнелеу өнері мектепте «арнаулы пән» ретінде қабылданып, жалпы білім жүйесіндегі орны төмен бағаланады. Бұл көзқарас дәл емес. Қалай жалпы мектеп математикті, химикті немесе композиторды кәсіби деңгейде дайындамайтыны сияқты, суретшіні де даярламайды. Мұндай мамандар арнаулы оқу орындарында қалыптасады. Ал мектептегі әр пән оқушының жан-жақты дамуына жеке де, бірлесе де ықпал етуі тиіс.

Бақылау мәдениеті

Сурет салу зат формасын талдауға және ұқыпты бақылауға үйретеді, дүниені тануға көмектеседі.

Кеңістіктік ойлау

Көру есін дамытып, кеңістікті ойлауды күшейтеді, образды елестету қабілетін арттырады.

Эстетикалық даму

Табиғат әсемдігін тануға, сезім мен ойлау икемділігін арттыруға ықпал етеді.

Сабақ түрлері және олардың тәрбиелік ықпалы

Мектеп бағдарламасында бейнелеу өнері сабақтарының негізгі төрт түрі қарастырылады. Әрқайсысы оқушының эстетикалық тәрбиесіне, шығармашылық қабілетінің дамуына және дүниетанымының кеңеюіне қызмет етеді.

Нұсқаға қарап сурет салу

Сурет және кескіндеме жұмыстары арқылы заттың пішінін, пропорциясын, кеңістікте орналасуын байқауға және дәл беруге үйретеді.
Сәндік сурет салу

Ою-өрнектерді көркем конструкциялау, элементтер құрастыру, композициялық үйлесім мен ырғақты сезінуді дамытады.
Тақырыптық сурет салу

Ойды бейнелік формада жеткізуге, мазмұн мен идеяны көркем тіл арқылы құрастыруға баулиды.
Өнер туралы әңгіме

Кескіндеме, графика, мүсін, сәулет, сәндік-қолданбалы өнер туындыларымен таныстырып, көркем талдау мәдениетін қалыптастырады.

Бейнелеу өнерін оқыту теориясы философия мен эстетикаға, педагогика мен психологияға, сондай-ақ бейнелеу өнерінің теориясы мен практикасына сүйенеді. Бұл пән әдістемесінің ғылыми негізді болуын және жалпы білім беру міндеттерінің толық орындалуын қамтамасыз етеді.

Маңызды ескерту

Тәрбие мен оқытуды бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. «Мектеп суретші дайындамайды, сондықтан көркемдік білім қажет емес» деген түсінік оқу-тәрбие үдерісін біржақты түсінуге әкеледі.

Эстетикалық тәрбие: әсемдікті тануға үйрету

Оқытудың маңызды мақсаттарының бірі — көркемдік біліммен қатар эстетикалық тәрбие беру. Эстетикалық тәрбие дегеніміз өмірдегі, табиғаттағы, өнердегі, ғылымдағы және қоғамдағы әсемдікті қабылдауды тәрбиелеу. Бұл тек өнерге қызықтыру емес, әсемдіктің барлық түрі мен формасына сезімталдық қалыптастыру.

Эстетикалық тәрбиенің мәні — әр адамның қызықты әрі әдемі өмір сүруіне, әсемдіктің қайда және қалай көрінетінін түсініп, көре білуіне ықпал ету. Ол адамның эстетикалық көзқарасын, сезімін, талғамын және идеалын қалыптастырады; адамды игілікті істерге, адамгершілікке, көркемдікке жетелейді.

Талғам туа бітпейді — қалыптасады

Әсемдік талғам — туа біткен қасиет емес. Ол дамиды, ал оны мектеп жағдайында жүйелі дамытатын тұлға — бейнелеу өнері пәнінің мұғалімі.

Табиғат — ең жақын «шеберхана»

Жапырақ, гүл, ағаш сияқты табиғи нысандарды нұсқадан қарап салу арқылы оқушы түстер реңі мен формалардың сан алуандығын байқап, табиғатқа қызығушылығын тереңдетеді.

Сурет салу адамды өмірді жан-жақты көре білуге үйретеді. Өмір шындығын көре білу — өз алдына өнер; ол байқау, сезіну, қабылдау және бағалау мәдениетін талап етеді.

Бақылау мен саналы көруді дамыту

Сурет салудың ең басты міндеттерінің бірі — балаларға қоршаған өмір шындығын тануға көмектесу, байқампаздықты дамыту және дұрыс көре білуге үйрету. Сабақта оқушылар заттардың алуан түрлі формасымен, түсімен, өлшемімен және басқа да қасиеттерімен танысады. Бұл — елестетудің нақты әрі толық болуына, көру әсерінің кеңеюіне ықпал етеді.

Бейнелеу үдерісі оқушыға бұрын үстірт көрген нысанды терең зерттеуге мүмкіндік береді: форма, құрылым, пропорция, түстер мен реңдік қатынастар, кеңістікте орналасу сияқты сипаттар салыстырылады және талданады. Нәтижесінде қабылдау дағдылары нақтыланып, ойлау жүйеленеді.

Екі өзара байланысты міндет

көру арқылы қабылдауды дамыту;
көргенді ой елегінен өткізу, қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.

Ғылыми деректер қоршаған ортаны тануда көру арқылы қабылдаудың айрықша рөлін көрсетеді: ақпараттың едәуір бөлігі көз арқылы меңгеріледі. Алайда қарау — әрдайым түсіну емес. Ересектердің өзі кейде зат құрылымының ерекшеліктерін, ұсақ бөлшектерін, форма сипатын толық аңғара бермейді. Мұғалімнің міндеті — оқушыны дәл бақылауға, зейінді реттеуге, формаға талдау жасауға үйрету.

Осылайша мектептегі бейнелеу өнерін оқыту оқушылардың қоршаған орта туралы елестетулерін жинақтап, тереңдетеді, ғылыми дүниетанымның қалыптасуына жағдай жасайды.

Практикалық мәні: сурет — көптеген мамандыққа ортақ құрал

Бейнелеу өнерін оқытудың бір мақсаты — сурет сала білудің адамға кең көлемдегі іс-әрекет мүмкіндігін беретінін ұғындыру. Мұғалім алғашқы сабақтардан бастап сурет өнерінің күнделікті өмірдегі рөлін нақты мысалдармен ашып көрсетуі керек.

Күнделікті коммуникация

Жол бағытын, жоспарды, қарапайым сұлбаны түсіндіру үшін сурет жиі қолданылады.

Ғылым мен барлау тәжірибесі

Ш. Уәлихановтың Қашқария сапарында этнографиялық суреттері зерттеуге қызмет еткені белгілі. Әскери барлаушылар да орналасу құрылымын дәл сызба арқылы көрсете алады.

Еңбек және техника

Архитектор, конструктор, инженер үшін сызба мен нобай — ойды нақтылаудың басты құралы.

Естеліктерде сурет сала білудің ұшқыштарға, барлаушыларға, ғарышкерлерге де көмегі тигені айтылады. Мәселен, И. Кожедуб өзінің әуе шайқастары кезінде бейнелік ойлауы мен сурет салу дағдысы пайдалы болғанын атап өткен. Сурет салу агрономға, жүргізушіге, станокта жұмыс істейтін маманға, хирургке де күрделі міндеттерді орындауға жәрдемдесе алады.

Негізгі дағдылар: реалистік суреттің қарапайым негіздері

Орта мектептегі басты міндеттердің бірі — оқушыларға реалистік суреттің қарапайым негіздерін, бейнелеу ептіліктері мен дағдыларын меңгерту. Мұғалім қарындашты дұрыс ұстауды, сызықты жүргізуді, қағаз бетіне зат көлемін дұрыс орналастыруды көрнекі түрде көрсетіп, жұмысты орындатудың бірізділігін түсіндіреді.

Техникалық сауаттылық не үшін керек?

«Жалпы мектепте техникалық тәсілдер қажет емес» деген пікір дұрыс емес. Оқушы тональдық қатынастарды түсінуді, көлемді тон арқылы беруді, қылқалам қолдануды, қажетті түсті алу үшін бояуларды араластыруды үйренуі тиіс. Бұл дағдылар еңбек пен өндірістің көптеген саласына тікелей қатысты.

құрылысшыға — колор дайындау, қабырғаны біркелкі бояу;
химикке — реакция барысындағы реңктерді ажырату;
текстиль және баспа саласына — бояғыш сапасын бақылау;
металлургке — балқыған металдың күйін түсіне білу.

Сонымен бірге бейнелеу өнері сабақтары оқушыны жұмысты ұйымдастыруға, тәртіппен орындауға, саналы әрі жоспарлы әрекет етуге үйретеді. Сурет салу — мақсатқа бағытталған жұмыс: оқушы кедергілерге кездескенде «қолымнан келмейді» деген ойдан арылып, табандылық пен жинақылық арқылы нәтижеге жетуді тәжірибе жүзінде көреді.

Шығармашылық қабілет және қиялды басқару

Бейнелеу өнері зат формасы туралы нақты түсініктерді жинақтауға көмектесіп, айқын ойлауды дамытады; сонымен қатар шығармашылық пен жаңадан ойлап табуға бейімдейді. Образды ойлау көру арқылы қабылдаудың дамуына, көру есіне, қиялға және елестетуге тікелей байланысты.

Инженерлік ойлау мен сурет

Авиаконструктор А. С. Яковлев өз естеліктерінде мектепте сурет пәнінің дұрыс жолға қойылуы болашағына көмектескенін атап өтеді: инженер-конструктор жаңа машинаны ойластырғанда, ойындағы бейнені алдымен қағазға түсіріп, болашақ форманы көз алдына келтіреді.

Мұғалім шығармашылықты «өз бетімен кете беретін» үдеріс ретінде емес, бағыттауға және басқаруға болатын әрекет ретінде ұйымдастыруы қажет. Бұл жерде қиялды дамытуға ерекше көңіл бөлінеді: қиял адамның көңіл күйімен тығыз байланысты, ал өнер көңіл күйге әсер етеді. Сондықтан елестетуді реалды өмір шындығынан бастап, қиял мен шығармашылық арқылы жаңа бейнелер жасауға дейін жүйелі түрде жетелеуге болады.

Таң қалу қабілеті — шығармашылықтың қозғаушысы

Баланың таң қалу, қуану, қызығу сезімдерін қолдау — жаңа идея мен жаңалыққа бастайтын маңызды шарт. Бұл туралы көптеген ғалымдар мен суретшілер айтқан. А. Эйнштейн ересектерде таң қалу қабілетінің әлсіреуіне өкініш білдіріп, ол өмір бойы сақталса, ашылымдар бұдан да көп болар еді деп есептеген.

Өнер туралы әңгіме: көркем талдау және мәдени көкжиек

Бейнелеу өнерін оқытудың маңызды міндеттерінің бірі — оқушыларды өнердің таңдаулы шығармаларымен таныстыру. Өнер туралы әңгіме барысында мұғалім графика, кескіндеме, мүсін, сәулет, сәндік-қолданбалы өнер түрлері туралы түсінік береді; адамзат мәдениетінің даму тарихымен, ұлы суретшілердің өмірі мен шығармашылығымен, әр кезеңнің стилімен таныстырады.

Мұғалімнің негізгі міндеті

Өнердің мәнін баланың қабылдауына лайық, қарапайым әрі түсінікті формада жеткізу. Ол үшін өнер түрлерінің ерекшеліктерін, жанрларын түсіндіріп, туындының көркемдік белгілерін талдау маңызды.

Әңгіме кезінде оқушыға өз әсерін, ой-пікірін айтуға мүмкіндік беріледі. Оң пікір білдірген оқушы қолдау табуы тиіс; ал басты мәнді аңғармаған жағдайда мұғалім дұрыс бағыт беріп, нақты түсіндіруі қажет. Бұл жұмыс өмірдегі және өнердегі әсемдікті түсінуге, отан мен табиғатты сүюге баулиды.

Оқу-тәрбие міндеттерін нәтижелі жүзеге асыру үшін мұғалім белгілі бір жүйені ұстанып, әртүрлі әдіс-тәсілдерді орынды қолдана білуі керек. Әр сабақтың өзіндік әдісі, өзіндік қарқыны және оқушы әрекетіне қоятын талабы бар. Педагогикалық тапқырлық пен шеберлік осы тұста ерекше мәнге ие.

Бағдарлама және мазмұнды терең түсіну

Мұғалім оқушылар меңгеруі тиіс білім мен дағдылар көлемін нақты біліп, соған сай жұмыс әдістерін таңдауы қажет. Оқу бағдарламасы бұл міндеттерді белгілейді, алайда мұғалім қызметінің барлық қырын толық сипаттап бермейді. Сондықтан бағдарламаны формалды емес, ойластырылған әрі теориялық негізге сүйенген түрде талдау — сабақ мазмұнындағы нақты мәселелерді ашудың басты шарты.