Социологтың назарындағы негізгісі
Қоғам туралы классикалық түсініктер
Э. Дюркгейм қоғамды ұжымдық көзқарастарға негізделген, индивидтен жоғары рухани шындық ретінде қарастырды. М. Вебер үшін қоғам — бұл басқа адамдарға бағытталған әлеуметтік іс-әрекеттің нәтижесі. Америкалық социолог Т. Парсонс қоғамды адамдар арасындағы қарым-қатынастар жүйесі деп түсіндіріп, оны біріктіретін негізгі бастау ретінде нормалар мен құндылықтарды көрсетті.
Осы тұрғыдан қоғамды әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер мен заңдар күшіне сүйенетін; адамдардың негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін; үлкен және шағын топтар мен қауымдастықтардың әлеуметтік байланыстары, қатынастары және өзара әрекеттерінің тұрақты жүйесі ретінде сипаттауға болады. Қоғам — өзін-өзі жеткілікті, өзін-өзі реттейтін және өзін-өзі өндіретін жүйе.
Дюркгейм
Қоғам — индивидтен жоғары, ұжымдық санаға сүйенген рухани шындық.
Вебер
Қоғам — өзара бағдарланған әлеуметтік әрекеттердің өнімі.
Парсонс
Қоғамды біріктіретін өзек — нормалар мен құндылықтар.
Жүйелік тәсіл және қоғамның біртұтастығы
Қоғамды зерттеудегі жүйелік тәсілдің негізгі мақсаты — қоғам туралы түрлі ілімдерді қоғамның жалпы теориясын құрайтындай біртұтас жүйеге біріктіру. Жүйе — белгілі бір тәртіппен реттелген, өзара байланысқан элементтер жиынтығы.
Қоғам жүйелі, өйткені оның барлық элементтері өзара байланысты. Бұл байланыстар қарапайым көрінгенімен, күрделі мазмұнға ие: индивидтер, топтар мен қауымдастықтар жүйеге кіріге отырып, жаңа күшке ие болады және іс-әрекеттің тиімді тәсілдерін меңгереді. Әлеуметтану ғылым ретінде қазіргі жүйелердің жалпы теориясының негізгі қағидаларын өз зерттеу пәніне енгізеді.
Негізгі ұғымдар
- Біртұтастылық — қоғамның жүйелендіруші қасиеті; қоғамдық өндірісте (материалдық игіліктерді, идеяларды және адамның өзін өндіру) көрініс табады.
- Интегративті қасиеттер — жүйені құрайтын бөліктерге жеке-жеке тән емес, бірақ олардың өзара әрекеттесуінен туатын жаңа сапалар.
- Социеталды деңгей — қоғамның өзі әлеуметтік жүйе ретінде қарастырылатын деңгей; оның ішінде топтар, институттар, тұлға сияқты шағын жүйелер болады.
Гомогенді және гетерогенді жүйелер
Жүйелер гомогенді (біртекті) немесе гетерогенді (әртекті) болуы мүмкін. Гетерогенді жүйелердің субстратында адамдармен бірге индивидтен жоғары элементтер де болады: мысалы, экоәлеуметтік (географиялық аудан) немесе әлеуметтік-техникалық (қала, агломерация, кәсіпорын) жүйелер.
Дифференциация қағидасы
Социологтар қоғамдағы біртұтастылықты көре отырып, шағын жүйелерді өзара әрекеттесетін элементтер ретінде талдайды. Сонымен қатар әр шағын жүйенің салыстырмалы дербестігі бар болғандықтан, оны дифференциацияланған түрде қарастыру қажет.
Басқару және әлеуметтік институттар
Қоғамның маңызды ерекшелігі — ұйымдардың сабақтастығын, реттелуін және басқарылуын қамтамасыз ету. Басқару — қоғамды реттеу мен жетілдіру мақсатындағы арнайы іс-әрекет.
Басқару кезеңдері
- 1 Ақпаратты өңдеу, талдау, жүйелеу және диагноз қою; соның негізінде болжам жасап, мақсаттарды айқындау.
- 2 Іс-әрекетті жоспарлау, ұйымдастыру және бақылау.
- 3 Мамандарды іріктеу және пайдалану арқылы шешімдерді қалыптастыру, нақтылау және іске асыру.
Қоғамды сипаттауда ерекше орынды әлеуметтік институттар алады. Олар әлеуметтік шындықтың белгілі салаларын ұйымдастыру формалары, кәсіби топтардың ортақ рөлдерін орнықтыратын құрылымдар. Осы арқылы бүкіл жүйенің тұрақтылығы қамтамасыз етіледі.
Әлеуметтік институттар — әлеуметтік функцияларды жүзеге асыру үшін басқару құралдарына ие ұйымдардағы адамдар жиынтығы (мысалы, білім беру институты). Батыс социологиясында да институт ұғымы маңызды әлеуметтік қажеттіліктер мен функцияларды қамтамасыз ету үшін қалыптасқан әлеуметтік рөлдер мен нормалардың өзара байланысты жүйесі ретінде түсіндіріледі; сондай-ақ ол әлеуметтік нормалар арқылы тұрақты қайталанып, санкцияланатын әлеуметтік тәжірибені сипаттайды.
Негізгі институционалдық кешендер (5 бағыт)
Экономикалық — құндылықтар мен қызметтерді өндіру және бөлу.
Саяси — пайдалануды реттеу және билікпен байланысты қатынастар.
Стратификациялық — позициялар мен ресурстардың бөлінуін қамтамасыз ету.
Туыстық — неке, отбасы және жастардың әлеуметтенуі.
Мәдени — діни, ғылыми және шығармашылық іс-әрекет.
Институттардың алуан түрлілігіне қарамастан, оларды біріктіретін ортақ сипаттардың бірі — іс-әрекет мақсаты. Институт функциялары бойынша монофункционалды (бір функция) немесе полифункционалды (бірнеше негізгі және қосымша функция) болуы мүмкін.
Институт пен қоғамдық орта арасындағы өзара әрекеттің өзегі — негізгі функцияны орындау, яғни нақты әлеуметтік қажеттіліктерді өтеуге жағдай жасау. Егер институт қоғамдық қажеттіліктерге сәйкес келмесе, әлеуметтану бұл қайшылықтың бастауларын, көріну формаларын және шешу жолдарын талдайды.
Әлеуметтік уақыт және әлеуметтік кеңістік
Әлеуметтік уақыт
Әлеуметтік уақыт — біздің оны елестетуіміз бен жеке тәжірибемізге тәуелсіз жүзеге асатын, кез келген қоғамдық жүйенің нақты қозғалыс формасы. Социолог үшін әлеуметтік уақыттың негізгі «тасымалдаушылары»: индивид, әлеуметтік қауымдастықтар және тұтас қоғам.
Уақыт қоғамда іс-әрекет түрінде көрінеді: құбылыстың ұзақтығы, зат өндіруге кеткен сағат саны, өмір ұзақтығы. Сонымен қатар уақыт қоғамдық процестің сапалық мазмұнын да бейнелейді: бәсеңдеу мен жылдамдық, өрлеу мен құлдырау, регресс пен прогресс.
Зерттеу категориялары: уақыт бюджеті, уақыт балансы, уақыт шығыны, уақыт көрсеткіштері.
Уақыт бюджеттерін зерттеу адамдардың өмірлік әрекетіндегі әлеуметтік заңдылықтарды уақыт көрсеткіштері арқылы ашуға, әртүрлі әлеуметтік топтардағы уақытты үлестіру тенденцияларын анықтауға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік кеңістік
Әлеуметтік дүние кеңістіктік сипатқа ие, өйткені ол орта мен қоғамдық субъектінің өзара әрекет ету өрісі. Адам үшін кеңістік алдымен географиялық, табиғи орта ретінде қабылданады және белгілі бір мағынада адамзат эволюциясының басты алғышарттарының бірі болды.
Кеңістік — бір жағынан объективті әлеуметтік шындық, екінші жағынан адамдардың кеңістіктік құрылымды белгілеуінің субъективті мүмкіндігі: байланыс орнату, коммуникация жасау, қауымдастықтарға бірігу, баспана салу, қысқасы өмірлік ортаны қалыптастыру.
Сондықтан әлеуметтік кеңістік — игерілген табиғаттың бір бөлігіне айналған, адамдардың өмір сүру ортасы мен іс-әрекетінің кеңістіктік-территориялық ареалына айналған адамдандырылған табиғат кеңістігі.
Маңызды көрсеткіш: қашықтық және әлеуметтік дистанция.
Әлеуметтік дистанция — физикалық қашықтық емес, индивидтер мен топтардың жақындығы, байланыстарының тығыздығы және психологиялық өзара қатынас (түсіністік, симпатия, антипатия). Бұл ұғымды ғылыми айналымға Дж. Морено мен Э. Богардус енгізген.
Мореноның пікірінше, қоғамда «теле» деп аталатын әлеуметтік өзара қатынас факторлары бар: ол адамдар арасында беріліп, қарым-қатынастың сипатын айқындайды. Бейнелі түрде бұл құбылысты «әлеуметтік алаң» деп түсіндіруге болады.
Қоғамның жүйелілік белгілері
- Біртұтастылық — қоғамдық өндіріспен байланысты ішкі қасиет.
- Тұрақтылық — әлеуметтік өзара әрекеттердің ритмі мен режимінің салыстырмалы тұрақты түрде қайта өндірілуі.
- Динамизм — буындардың ауысуы, субстраттың өзгеруі, сабақтастық, бәсеңдеу және қарқындылық.
- Ашықтық — табиғатпен «зат алмасу» арқылы өзін сақтау; сыртқы ортамен тепе-теңдік және қажетті ресурстарды алу.
- Өзін-өзі дамыту — көзі қоғамның өз ішінде; әлеуметтік қауымдастықтардың мүдделері мен стимулдарына сүйенетін өндіріс, үлестіру және пайдалану.
- Кеңістіктік-уақыттық формалар — ортақ іс-әрекет, мақсат, қажеттілік және нормалар арқылы бірігу; буындардың ауысуы жағдайында формалардың қайта жаңғыруы мен өзгеруі.
Қоғамның ерекше белгісі — оның автономиялылығы және өзін-өзі реттеудің жоғары деңгейі. Автономиялылық көпфункционалдылық арқылы іске асады: қоғам индивидтердің әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандыруға жағдай жасап, өзін-өзі бекітуі мен жүзеге асыруына мүмкіндік береді.
Қоғамның автономиялылығы мен өзін-өзі жеткіліктілігі сыртқы ұйымдастыру импульстарының жоқтығымен ғана емес, сонымен бірге іштен қалыптасатын институттар, ұйымдар және нормалар негізінде реттелуімен түсіндіріледі. Өзін-өзі реттеу — қоғамның мөлшеріне қарамастан өз дербестігін жүзеге асыра алатын маңызды қасиет.
Түсіндіру тәсілдері: детерминизм, функционализм, индивидуализм
Қоғамды талдауда маңызды тәсілдердің бірі — детерминизм, яғни қоғамның жалпы бейнесін айқындайтын негізді (детерминанттарды) анықтауға ұмтылыс. Қоғам әлеуметтік байланыстардың тәртіпке келтіріліп, нығаюы және оларды қолдайтын нормалар мен институттардың пайда болуы арқылы қалыптасады.
Қоғам туралы ғылымның басты мақсаты — қоғам өміріндегі тұрақты қайталанатын, оған тән құбылыстарды қалыптастыру және талдау. Мысалы, ғылым мен техниканың рөлін абсолюттендіру технологиялық детерминизм (У. Огборн, Л. Мэмфорд және т.б.) мен сциентизмнің теориялық негізіне айналды: бұл бағыт әлеуметтік дамудың негізгі детерминанттары ретінде техника мен ғылымды алға тартады, сондай-ақ техникалық прогресс пен моральдық деңгей арасындағы алшақтықтың әлеуметтік шиеленістерді күшейтуі мүмкін екенін көрсетеді.
Детерминизмнің басқа түрлері де кездеседі: экономикалық (А. Хайт, О. Дункан), мәдени (М. Вебер, П. Сорокин) және т.б. Алайда қатаң детерминацияланған тәсілдің әлсіз тұсы — қоғамдағы шағын жүйелердің өзара байланысы салдарынан белгілі бір процестің «түбірлі себебін» дәл анықтау әрдайым қиын болуы.
Функционализм
Негізінен ағылшын-америкалық социологияда дамыды (Г. Спенсер, А. Редклиф-Браун, Р. Мертон, Т. Парсонс). Қоғамды көптеген бөлшектерден тұратын тұтас организм ретінде қарастырып, әр бөлшектің нақты функция атқаратынын баса айтады.
Парсонстың құрылымдық функционализмі
Төрт функциялық категорияны ұсынады: бейімделу, мақсатқа жету, интеграция, құрылымды ұдайы өндіру. Бұл функциялар сәйкес шағын жүйелер арқылы іске асады (экономика, саясат, құқық пен дәстүр, сенім/әлеуметтендіру).
Индивидуализм
Әлеуметтік құбылыстарды индивидуалды әрекеттер жиынтығы арқылы түсіндіруге ұмтылады (Дж. Хоманс, Дж. Мид, Г. Блумер және т.б.). Социологияның міндеті — «индивидуалды әрекет» және оның жиынтығы қоғамды қалай құрайтынын ашу.
Функционализмге қатысты негізгі сын
- Тарихтан тыс тәсіл: қоғамды көбіне статикалық күйде сипаттау.
- Дау-жанжалдар мен шиеленістерді жеткілікті талдай алмау; тұрақтылыққа шамадан тыс бағдар.
- Әлеуметтік өмірдегі индивидуалдылықты толық ашып көрсете алмау.
Әлеуметтік өзгеріс: эволюция, революция және жаһандану
Социологиядағы негізгі мәселелердің бірі — әлеуметтік өзгерістер, олардың механизмдері мен бағыттылығы. Әлеуметтік өзгеріс — әлеуметтік жүйелердің, ұйымдардың, институттардың және ұжымдардың бір күйден екінші күйге ауысуы. Бұл ұғым даму түсінігімен тығыз байланысты: даму — материалдық және идеалдық объектілердің қайталанбас, бағытталған өзгерісі.
Социологтар әлеуметтік өзгерістің эволюциялық және революциялық түрлерін ажыратады. Эволюциялық процесс — біртіндеп, баяу, жұмсақ, көбіне сандық өзгерістер; революциялық процесс — жылдам, түбегейлі, сапалы өзгерістер.
Әлеуметтік эволюционизм және индустриялды қоғам
Әлеуметтік эволюционизм тарихи процесті ғаламдық эволюцияның бір бөлігі ретінде түсіндіруге ұмтылады. Бұл идея әсіресе Г. Спенсер жүйесінде айқын көрінді: қоғам қарапайымнан күрделіге, дәстүрліден рационалдыға, надандықтан білімділікке қарай дамиды.
Э. Дюркгейм еңбек бөлінісінің қоғамның күрделенуіне ықпал ететінін алғашқылардың бірі болып көрсетті. Эволюционизм аясында индустриялды қоғам теориясы қалыптасты.
- Еңбек бөлінісінің дамыған және күрделі жүйесі.
- Кең нарыққа арналған жаппай өндіріс.
- Өндіріс пен басқаруды механикаландыру және автоматтандыру.
- Ғылыми-техникалық революция.
Постиндустриялды қоғам және негізгі мақсаттардың ауысуы
XX ғасырдың 60-жылдары кең тараған индустриялды қоғам теориясы 70-жылдары постиндустриялды қоғам теориясымен жалғасты. Бұл көзқарас бойынша қоғам дамуында үш кезеңнен өтеді: индустриялдыға дейінгі (аграрлық), индустриялды және постиндустриялды.
- Аграрлық кезең: жетекші сала — ауыл шаруашылығы; мақсат — билік; ұйым формалары — шіркеу мен әскер.
- Индустриялды кезең: жетекші сала — өндіріс; мақсат — ақша; ұйым формасы — корпорация.
- Постиндустриялды кезең: жетекші сала — қызмет көрсету; мақсат — білім; ұйым формасы — университет.
Революциялық түрлену теориясы
Қоғамның революциялық түрленуі туралы теорияның негізін К. Маркс пен Ф. Энгельс қалады. Марксистік формациялық тәсілге сәйкес, адамзат бес кезеңнен өтеді: алғашқы қауымдық, құлиеленушілік, феодалдық, капиталистік және коммунистік. Бір формациядан екіншісіне өту әлеуметтік революция арқылы жүзеге асады.
Мәдени-тарихи типтер және ортақ өркениет идеясы
Эволюциялық және революциялық түсіндірулермен қатар П. А. Сорокиннің мәдени-тарихи типтер теориясы бар. Бұл бағыт адамзатты біріктіретін жаңа қалыптасып келе жатқан өркениеттің негізгі сипаттарын талдайды. Қазіргі кезеңде әлемде біртұтас өркениет қалыптастыру идеясы кең таралып, әлеуметтік және мәдени процестердің жаһандану үрдісін күшейтті.
Жаһандану: мәні және технологиялық алғышарттар
«Жаһандану» ұғымы этимологиялық тұрғыдан латынның globus (Жер шары) сөзімен байланысты және процестердің жалпы планеталық сипатын білдіреді. Жаһандану — бүкіл адамзаттың әлеуметтік-мәдени, экономикалық және саяси қатынастары мен өзара әрекеттерінің біртұтас жүйеге енуі.
Қоғамның ақпараттануына байланысты қазіргі технологиялық төңкерістің ерекшелігі — адамдар арасындағы қарым-қатынасты әмбебаптандыру мен жаһандандыруға түбегейлі жаңа алғышарттар жасауы. Микроэлектрониканың дамуы, компьютерленудің кең таралуы, байланыс және ақпарат құралдарының жетілуі, сондай-ақ еңбек пен маманданудың тереңдеуі адамзатты біртұтас әлеуметтік-мәдени кеңістікке жақындатады.
Техникалық өндіріс пен жалпы адамзат қызметінің деңгейі артқан сайын, адамның да даму деңгейі және оның қоршаған ортамен өзара қатынасының мәдениеті жоғарылауы тиіс. Дегенмен қазіргі әлемдегі жаһанданудың жағымды қырларымен қатар, күрделі әлеуметтік салдарлары да бар екенін ескеру маңызды.