Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының бірсыпыра жерлері 50 жылға жуық Капустин Яр атты ескери полигоны болып келгені кейінгі кезде ғана халыққа белгілі бола бастады
Соңғы жылдары ғана жұртшылыққа Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының бірқатар аумақтары шамамен 50 жылға жуық уақыт бойы «Капустин Яр» әскери полигонының ықпалында болғаны анықтала бастады. Мәліметтерге сүйенсек, Батыс Қазақстан облысының Орда мен Жаңғалы аудандары аумағында 24 мыңға жуық зымыран ұшырылып, 177 түрлі жаппай қырып-жоятын қару түрлері сыналған.
Негізгі деректер
- 1988–1991 жылдары аралығында аймақта 619 дана СС-20 зымыраны ұшырылып, сыртқы ортаға шамамен 30 мың тонна аса улы химиялық заттар шығарылғаны айтылады.
- Сол кезеңдерде жер астында 18, ал атмосферада 11 термоядролық жарылыс жүргізілгені көрсетіледі; олардың қуаты Хиросима мен Нагасаки үстінде жарылған атом бомбаларымен шамалас болған.
- Батыс Қазақстанда — «Капустин Яр», Атырау облысының Теңіз ауданында — «Атырау» және «Азғыр» полигондары болғаны айтылады.
1966–1979 жылдары аралығында «Азғыр» секілді аумақтарда жер астында кем дегенде 17 ядролық жарылыс өткізілгені туралы ғылыми деректер бар екені және олардың бір бөлігі баспасөзде ашық жарияланғаны көрсетіледі. Осыған байланысты өңірдің көптеген жерлері радиоактивті және химиялық улы заттармен ластанғаны айтылады.
Су мен топырақтағы ластану: цифрлар нені аңғартады?
Кей деректер бойынша, бұлақ, өзен, көл суларының бір бөлігі шаруашылыққа да, жуынуға да жарамсыз күйге түскен. Улы қосылыстардың (атап айтқанда нитраттардың) мөлшері 2,6 еседен 800 есеге дейін артқаны айтылады.
Аса жоғары көрсеткіштер
- Нитраттар: 800 есе дейін
- Қорғасын: 206 есе
- Стронций-90: 150 есе
- Темірдің улы қосылыстары: 5 есе
Ішуге жарамсыз су туралы тұжырым
Бисен қалашығында ауыз суда кадмий мен мыстың жоғары деңгейде болғаны байқалғаны айтылады. Арнайы ғылыми-зерттеулер бұл сулардың адамға да, жан-жануарға да ішуге жарамсыз екенін көрсеткен.
Елқонды қалашығы мен Орда ауданының өзге ауылдарында да қорғасын, стронций, темір мөлшерінің жоғары екені тәжірибе жүзінде дәлелденгені келтіріледі.
Сонымен қатар, ауданның биосферасында қорғасын, стронций-90 және темір көрсеткіштері нормадан 6–7 еседен 11 есеге дейін өскені айтылған.
Радиоэкологиялық зерттеулердің нәтижелері
С.Д. Асфендияров атындағы Алматы мемлекеттік медицина университетінің бір топ ғалымдары Орда, Жәнібек, Қазтал аймақтарында арнайы радиоэкологиялық зерттеу жүргізгені баяндалады. Олар топырақ пен су құрамынан стронций-90 және цезий-137 секілді радиоактивті элементтерді анықтаған.
Қорытындыларға сәйкес, зерттелген объектілердегі радиоактивті қосылыстардың мөлшері үш еседен артық болған. Жануар денесінен, топырақтан, судан алынған үлгілерді лабораториялық талдаудан өткізгенде калий-40, торий-232, радий-236 бар екені анықталғаны айтылады.
Тұрғындардың тістері бойынша дерек
Жәнібек және Сайхин қалашықтары тұрғындарының тістерін зерттеу барысында иондалған сәуле шығаратын заттардың әсері 23-тен 38 Бэрге дейін жететіні көрсетілген (Бэр — сәулелену дозасының көрсеткіші ретінде келтіріледі).
Халықаралық өлшем бойынша 7 Бэрден жоғары деңгей анықталса, аумақ радиациялық қауіпті аймақ ретінде қарастырылып, тұрғындарға мемлекет тарапынан жеңілдіктер мен сауықтыру шаралары қарастырылатыны айтылады.
Зымыран апаты және отынның уыттылығы
Әскери сынақтар кезінде зымырандардың апатқа ұшырау жағдайлары болатыны атап өтіледі. Мұндайда жанармай (отын) қалдықтары топырақ пен су көздеріне шашылып, ортаны улайтыны айтылады. Әсіресе нитрозодиметиламин және гептил (симметриялы емес диметилгидразин) секілді қосылыстардың қауіпті екені көрсетілген.
Бенз(а)пирен
Мұнай өнімдері қалдықтарының ішінде бенз(а)пирен жер мен суды уландыратыны айтылады. Ол зымыран отынында жиі кездесетін, канцерогенді қосылыс ретінде сипатталады.
«Ауада толық жанып кетеді» деген уәж
Кейбір мамандар отын ауада толық жанып, жерге зиян келмейді деп есептейтіні айтылады. Алайда бұл пікірді жоққа шығаратын далалық өлшемдер бар екені келтіріледі.
Өлшенген өсім
- Апат аймақтарында гептил: 158 есе артқан
- Топырақтағы мұнай қалдықтары: 1,5–32,6 есе
- Бенз(а)пирен: 1,2–25,5 есе
Орда аумағында және Хаки-Сор көлінде қауіпті жанармай қалдықтарымен ластану 22–58 есе дейін өскені туралы ғылыми-зерттеу деректері келтіріледі.
Денсаулық пен демографияға әсері
Орда ауданы тұрғындары арасында жүргізілген зерттеулер халық санының өсімі жыл сайын төмендеп келе жатқанын, ал өмір сүру ұзақтығы қысқарғанын көрсетеді делінеді. Қазақстан бойынша орташа өмір сүру ұзақтығы ерлерде 64, әйелдерде 71 жас делінсе, Орда ауданында бұл көрсеткіш ерлерде 58, әйелдерде 61
Туу көрсеткішінің төмендеуі
1987 жылы әрбір мың адамға шаққанда туу көрсеткіші 33,4 болса, бұл мән жыл сайын төмендеп, 1998 жылы 16,74-ке дейін түскені, кейін 19,3 деңгейіне жеткені айтылады.
«Капустин Яр» және «Азғыр» полигондарында жүргізілген сынақтар жас әйелдердің денсаулығын нашарлатып, бала туу қабілетіне кері әсер еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалады.
Аурушаңдық және мүгедектік туралы деректер
- 1999 жылғы әскерге шақырылғандардың 40,7%-ы қызметке жарамсыз деп танылған.
- Балалардың бойы өспей қалу көрсеткіші 42,2–64,3% аралығында делінеді.
- Ақыл-ой дамуының тежелуі 7,2% деңгейінде көрсетілген.
- I–II топ мүгедектігінің үлесі 72,8% деп берілген.
Сондай-ақ бүйрек аурулары (60,6%), құлақ дерті (345 есе өскені) және түрлі жүйке аурулары жиілегені айтылады. Бұл деректердің барлығы аймақтағы экологиялық ахуалдың адам денсаулығына әсер етуі мүмкін екеніне назар аудартуға бағытталған.
Қорытынды ой: мәселе — болашаққа жауапкершілік
Мәтінде айтылған түйін — гептил және өзге де улы отын қалдықтары мен радиоактивті әсердің ұзақ мерзімді салдарын естен шығармау. «Ескіні көксеген өспейді» деген нақылға сүйене отырып, әңгіме өткенді аңсау емес, келешекті ойлау екені баса айтылады.
Адамзаттың тіршілігі биосфера компоненттерімен тікелей байланысты болғандықтан, әлем халықтары биосфераның тазалығына ерекше көңіл бөлуі керек деген ой қорытылады. «Адамзаттың тірі қалуы қиындап барады» деген мазмұндағы үндеулердің де кездейсоқ айтылмағаны меңзеледі.