1993 жылдың қарашасында теңгенің айналысқа шығарылуы біздің жас тәуелсіз республикамыздың жылнамасындағы ең маңызды оқиғалардың бірі болып табылады
Теңгенің айналысқа шығуы: тарихи шешім
1993 жылдың қарашасында теңгенің айналысқа шығарылуы жас тәуелсіз республикамыздың жылнамасындағы ең маңызды оқиғалардың бірі болды. Бұл қадам еліміздің тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған түбегейлі әлеуметтік-экономикалық реформаларды жүзеге асыру үшін қажет тарихи шешім еді.
Төл теңге енгізілгеннен бері жүргізілген жүйелі қаржылық саясаттың нәтижесінде нарықтық институттар макроэкономикалық тұрғыдан тұрақтанып, біртіндеп қалыптаса бастады. Ұлттық ақша бірлігін енгізу бүгінгі экономикалық жетістіктеріміздің берік негізін қалады. Оның дұрыстығы қаржы-несие секторының белсенді дамуымен және теңгенің салыстырмалы тұрақтылығымен айқын көрінді.
Неге ұлттық валюта маңызды?
Ақша мен экономика өзара тығыз байланысты: ақша жүйесі экономикалық үдерістерге оларды күшейту немесе бәсеңдету арқылы ықпал етеді. Елдің экономикалық ахуалы мен халықаралық экономикалық кеңістікке ықпалдасуы мемлекеттің ақша жүйесіне және оның атқаратын қызметіне тікелей тәуелді.
Макроэкономикалық тепе-теңдік ақша нарығында да тепе-теңдіктің болуын талап етеді. Мұндағы ең басты шарт — ақшаға деген сұраныс пен ұсыныстың үйлесімі.
Рубль аймағы және теңгені енгізуге итермелеген себептер
1991 жылы Қазақстан нарықтық қайта құруларды жүзеге асыра бастады. Алайда сол кезеңде қолданылған бірыңғай ақша жүйесі тұрақсыз болды. Жас мемлекеттер бірінен соң бірі ұлттық валюталарын немесе уақытша ақша белгілерін енгізуге көшті.
1992 жылы рубль аймағында Қазақстан, Өзбекстан, Ресей және Тәжікстан ғана қалды. Республикаға кеңестік рубльдің бақылаусыз көптеп келуі инфляцияның күрт үдеуіне әкелді. Рубль аймағында қала отырып, Қазақстан Ресейдің қаржы институттарына тәуелді болды және дербес монетарлық әрі экономикалық саясат жүргізе алмады. Осы жағдай ұлттық валютаны енгізуді мәжбүрлі әрі уақыт оздырмайтын қадамға айналдырды.
Дайындық: комиссия, тұжырымдама және ашық коммуникация
1993 жылғы 3 қарашада Президенттің Жарлығымен Ұлттық валютаны енгізу жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылып, ұлттық валютаны енгізу тұжырымдамасын әзірледі. Құжатта енгізу мерзімі мен тәсілі, валютаны айырбастау пункттеріне жеткізу тәртібі, қолма-қол ақшаны айырбастау коэффициенті мен лимиттері, валюта бағамын қалыптастыру және басқа да шешуші мәселелер нақты айқындалды.
Ұлттық валютаны заңдылықты сақтай отырып, өркениетті түрде енгізу үшін жоспарланған іс-шаралар жөнінде халықаралық ұйымдар мен көрші елдердің үкіметтері дер кезінде хабардар етілді. Тарихи күн қарсаңында Қазақстан Республикасының Президенті теледидар арқылы халыққа алда болатын қадамды түсіндіріп, оның жан-жақты ойластырылғанын және ел мүмкіндіктерімен үйлесетінін жеткізді.
Енгізілуі
Теңге ресми түрде 1993 жылғы 15 қарашада айналысқа енгізілді.
Айырбас шарттары
Бастапқыда 1 АҚШ доллары 4,75 теңге болып белгіленді, ал 1 теңге 500 рубльге айырбасталды.
Құқықтық негіз және қаржы жүйесін қайта құру
Ұлттық валютаның енгізілуімен қатар оның құнын сақтап қалу негізгі міндеттердің біріне айналды. 1993 жылдың сәуірінде “Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы” және “Қазақстан Республикасындағы банк және банк қызметі туралы” заң күші бар жарлықтарға қол қойылды. Бұл құжаттарда коммерциялық банктердің қызметін ашу және тоқтату тәртібі, сондай-ақ олардың жұмысын Мемлекеттік банк арқылы реттеудің қағидаттары мен әдістері бекітілді.
Ең әуелі теңгеге қатысты бүкіл инфрақұрылымды қайта құру қажет болды. Бұл жұмыс банк жүйесінен басталып, кейін кеден және қаржы қызметтеріне ұласты. Одан әрі валюта айырбастайтын биржа құру, алтын-валюта қорын жасақтау, теңге сарайын іске қосу сияқты кезек күттірмейтін шаралар шешімін тапты.
Күнделікті бағам және нарықтық байланыс
Барлық қаржы операциялары теңгемен жүргізілгендіктен, оның бағамы басқа валюталарға қатысты күн сайын нақтыланып отырды. Мұндағы мақсат — теңгенің экономикалық өсімге тікелей қызмет етуін қамтамасыз ету.
Алғашқы қиындықтар: инфляция, сұраныс және бағам
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейінгі алғашқы екі жыл еліміз үшін аса ауыр кезең болды. Бағаны ырықтандыру мен өндірістің құлдырауына байланысты инфляция жоғары деңгейге жетті. Импорт тауарларына деген қанағаттандырылмаған сұраныс шетел валютасына сұранысты күшейтіп, соның салдарынан бағаның өсуін жеделдетті.
1994 жылы кәсіпорындардың өзара есеп айырысуындағы сәтсіз тәжірибелер алғашқы айларда теңге айналысының ахуалын одан әрі қиындатты. Енгізілгеннен кейінгі алғашқы 7 айда теңге 8 есеге дейін құнсызданды.
Еркін бағамға көшу және тұрақтану динамикасы
Бұрын теңге әлсірей бастағанда Ұлттық банк алтын-валюта қорын пайдаланып, нарыққа қосымша қаражат шығару арқылы жағдайды реттеуге тырысатын. Алайда мұндай араласу жасанды бағам қалыптастыру қаупін күшейтті. Сондықтан теңгенің шынайы бағамын айқындау үшін оны еркін жүзуге жіберу қажеттілігі туындады.
Бұл шарадан кейін теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамы сатылап өзгеріп, қысқа мерзім ішінде екі есеге дейін қозғалды. Кейінгі жылдары АҚШ долларына қатысты құнсыздану қарқыны біртіндеп баяулады: 1995 жылы 17,9% болса, 1996 жылы 15,4%-ға төмендеді. 2001 жылы теңгенің номиналдық құнсыздануы 5,17%, ал 2002 жылы 3,25% болды.
1995
17,9%
Құнсыздану қарқыны
1996
15,4%
Құнсыздану қарқыны
2001–2002
5,17% → 3,25%
Номиналдық құнсыздану
Теңгенің құндылығы: ішкі және сыртқы өлшем
Ұлттық валютаның тұрақтылығы белгілі бір кезеңдегі құндылығымен өлшенеді. Теңгенің ішкі құндылығы инфляция деңгейімен, ал сыртқы құндылығы басқа валюталарға қатысты бағам арқылы анықталады.
Қолдағы деректерге сүйенсек, инфляцияның 1995 жылғы 276,2%-дан 2005 жылы 5,9%-ға дейін төмендеуі теңгенің ішкі құндылығының артуына ықпал етті.
Негізгі ой
Теңгенің енгізілуі — тек ақша ауыстыру емес, экономикалық егемендікті қамтамасыз еткен жүйелік реформа. Ол қаржы институттарын қалыптастыруды жеделдетіп, макроэкономикалық тұрақтылыққа апаратын саясат жүргізуге мүмкіндік берді.