Басқару стилі органдардың басты міндеттерінің бір аймақтардың үйлесімді кешенді дамуын қамтамасыз ету
Салааралық бағдарламалар: жоспарлаудың алғашқы тәжірибелері
Капиталистік елдерде бағдарламалаудың бастапқы кезеңдерінде экономиканы басқарудың салааралық қағидасы кеңінен қолданылды. Франция, Швеция, Жапония, Германия (ФРГ) және басқа да мемлекеттерде әзірленген салааралық бағдарламалар шешуші экономикалық салалардың басым бөлігін қамтып, олардың дамуын үйлестіруде және ұзақ мерзімді болжам жасауда маңызды рөл атқарды.
АҚШ тәжірибесі: бағдарламалар ауқымы және институционалдық қолдау
1980-жылдардың басында АҚШ-та осындай бағдарламалардың саны шамамен 1200-ге жетті. Олардың ішінде энергияны үнемдеу, ғарыштық зерттеулер және аймақтық даму бағыттары ерекше орын алды.
Бұл бағдарламаларды іске асыру салааралық байланыстарды күшейтетін мемлекеттік шараларды талап етті. Осыған байланысты АҚШ-та бұдан шамамен 20 жыл бұрын орталық экономиканы басқару органының аймақтық филиалдары құрылып, тиісті аймақтық комиссияларға міндетті бағдарламаларды жүзеге асыруға қатысты ұйымдастырушылық мәселелерді шешу жүктелді. Мұндай тәжірибе біздің жағдай үшін де пайдалы болуы мүмкін.
Нарықтық жүйеге көшу жағдайындағы өзектілік
Нарықтық жүйеге көшу халық шаруашылығы мәселелерін тиімді шешудің жолдарын кейінге ысыруға емес, керісінше, оларды жедел әрі жүйелі түрде нақтылауға итермелейді. Бірқатар елдерде (Франция, Жапония, Түркия және т.б.) ағымдағы және орта мерзімді жоспарлаудың ғылыми-әдістемелік, сондай-ақ ұйымдастырушылық мәселелерін арнайы мемлекеттік органдар шешеді.
Елдер тәжірибесі: жоспарлау институттары және басымдықтар
Франция
Францияда бұл қызметті жоспарлау жөніндегі Бас комиссариат атқарады. Ол жоспарлаудың әдістемесін қалыптастыруға және үйлестіру функцияларын орындауға бағытталған.
Жапония
Жапонияда Экономикалық жоспарлау басқармасы және Аймақтық кешенді даму департаменті жұмыс істейді. Елдің жоспарлау жүйесінің мықты жағы — ұзақ мерзімді экономикалық даму мен күрделі жұмсалымдар құрылымдық саясатына қоса, өндірістің аймақтық орналасуының ұзақ мерзімді мақсаттарын нақты белгілеуі.
Түркия
Түркияда орта мерзімді жоспарлау 1963—1967 жылдардағы бірінші бесжылдық жоспардан басталып, кейін жоспарлау кезеңдерінің міндеттеріне сай жүйелі түрде жалғасты. Алтыншы бесжылдық жоспарда (1988—1992 жж.) нарықтық жүйенің дамыған күйі ескеріліп, халық шаруашылығының макроэкономикалық көрсеткіштерін нақтылауға айрықша көңіл бөлінді.
Германия: басқару стилінің ерекшелігі
Германияда экономиканы басқару стилі біршама өзгеше: мұнда бәсекелестікті қорғауға, мемлекеттің антимонополиялық және бақылау қызметін күшейтуге, нарықтағы ірі кәсіпорындардың бірігуіне тыйым салуға, сондай-ақ жоспарлар мен бағдарламалардың әлеуметтік функцияларын кеңейтуге көбірек назар аударылады.
Аймақтық басқару: үйлесімді кешенді даму
Аймақтардың дамуын үйлестіру — негізгі міндет
Басқару органдарының басты міндеттерінің бірі — аймақтардың үйлесімді, кешенді дамуын қамтамасыз ету. Мысалы, Францияда 1982 жылғы реформалардың нәтижесінде аймақтық шаруашылық жүйесін басқару иерархиясының үш деңгейі бойынша функциялар айқын ажыратылды: коммуналар, департаменттер және аймақтар.
Ал департамент құрамындағы кантондар мен аудандардың өз даму мәселелерін шешуде құқықтық және ұйымдастырушылық дербестігі шектеулі болды.
Жергілікті саясат пен ұлттық мақсаттардың байланысы
Аймақтық мәселелерді салалық экономикамен үйлестіруге қатысты шешімдер Швеция, Англия, Германия, Оңтүстік Корея және дамыған нарықтық жүйедегі басқа елдерде де кең тараған. Бұл шешімдердің өзегі — жергілікті билік органдары өздерінің әлеуметтік-экономикалық саясатын жүргізе отырып, жалпы мемлекеттік және макроэкономикалық мақсаттарға қол жеткізуі.
Жоспарлаудың тиімділігі: Мелвилл Бранч ұсынған артықшылықтар
Көптеген елдердің жоспарлау тәжірибесін қорытындылай келе, америкалық маркетинг маманы Мелвилл Бранч маркетинг қызметін жетілдірудің бірқатар артықшылықтарын атап өтті. Оның пайымдауынша, жоспарлау:
- Басшылардың үнемі болашақты ойлауын ынталандырады.
- Мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің қолданатын шараларын үйлестіреді.
- Көрсеткіштерді айқындауға және олардың орындалуын бақылауға мүмкіндік береді.
- Алдағы мәселелер мен саяси ұстанымдарды нақты анықтауды талап етеді.
- Кенет өзгерістерге дайындықты күшейтеді.
- Барлық қызметкерлер міндеттерінің өзара байланысын көрсетеді.
Қазіргі жағдай үшін ең маңызды үш тірек
Осы тармақтардың ішінен ең маңыздылары ретінде бірінші, екінші және алтыншы тармақтарды бөлуге болады. Өйткені қазіргі жағдайда жоспарлауда дәл осы үш элемент жетіспейді немесе жеткіліксіз қолданылады.
Қорытынды тұжырым: бюджеттік тетіктер және басым салалар
Аталған механизмдерді негізге ала отырып, мынадай қорытынды жасауға болады: бюджеттік қаржыландыру арқылы (субсидиялар, дотациялар, субвенциялар және бюджет шығындарын жоспарлау) халық шаруашылығының басымдықтарын айқындау, сондай-ақ білім мен жоғары біліктілікті қажет ететін салаларды жедел дамыту мүмкіндігі артады.
Бюджет арқылы қайта бөлу: жоғары үлесі бар елдер
Италия, Норвегия, Дания, Швеция, Бельгия және өзге де мемлекеттерде мемлекеттік бюджет арқылы бөлінетін ұлттық табыстың үлесі 50%-дан жоғары.
Франция, Австрия және Германияда (ФРГ) бұл көрсеткіш шамамен 50% деңгейінде.
Төменірек үлес: АҚШ пен Жапония
АҚШ пен Жапонияда мемлекеттік бюджет арқылы бөлінетін ұлттық табыстың үлесі шамамен 30% ғана.