Газеттің алғашқы санында Қазақ әдебиеті

Ұлт рухының айнасы

Әр елдің өзіне қымбат көрінетін, мақтаныш етіп жоғары бағалайтын, ұлттық байлығы саналатын рухани қазыналары болады. Біз үшін сондай қазыналардың бірі — «Қазақ әдебиеті» газеті. Егер бұл басылым болмағанда, қазақ елінің рухани өмірінде үлкен олқылықтың, жүдеуліктің орны айқын сезілер еді.

«Қазақ әдебиеті» біздің күнделікті тірлігімізге терең еніп кеткен: апта сайын жұма күні газеттің келуін асыға күтеміз. Қым-қуыт оқиғаларға толы XX ғасырда 1934 жылдан бүгінге дейін сақталып қалу — ұзақ ғұмыр ғана емес, ауыр жол. Бұл басылымның өзіне ғана тән тарихы мен тағдыры бар, өзге газеттерге ұқсамайтын, орны бөлек құбылыс екені де сондықтан.

Қажеттіліктен туған басылым

«Қазақ» газеті жабылғаннан кейін он жеті жыл өткен соң, рухани сабақтастық қайта жалғасты. «Қазақ әдебиетін» «Қазақ» газетінің тікелей мұрагері деуге негіз бар. Ол да тарихи қажеттіліктен дүниеге келіп, 1934 жылы алғашқы санын шығарды.

1934: ояну мен өрлеудің жылы

Бұл — ел ес жия алмай, есеңгіреп қалған ауыр кезеңнің ізі суымаған уақыт еді. Ашаршылықтан халықтың тең жарымы қырылды. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы секілді көшбасшылар, ұлт ойының көрнекті қайраткерлері қуғынға ұшырады. Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаевтай ұлылардың үні өшті. Ұлт кемеңгерлерінен айырылып, ақыл-ой жағынан өлшеусіз ойсырады.

Дәл осы тұста әдебиет пен өнер мәселелері жедел қолға алынды: бір жылдың ішінде қазақ университеті ашылды, көркем әдебиет баспасы құрылды, опера және балет театрының іргесі қаланды. Әдебиетке, өнерге жаңа таланттар келді. Сондықтан 1934 жыл — әдебиет пен мәдениет тарихымыздағы ерекше ояну, өрлеу жылы.

Тар жол, тайғақ кешу

Мақсат бар жерде оның орындалу жолы да бар, бірақ ол жол әрдайым тегіс бола бермейді. «Қазақ әдебиеті» талай тар жол, тайғақ кешуден өтті. Кей тұста ойлағанын жүзеге асыра алмай, көксегенін айта алмаған кездері де болды. Мұнда кінә газеттің өзінде емес, сол уақыттың қатаң саяси қысымында еді.

Соған қарамастан басылым өзінің түпкі бағыт-бағдарынан ауытқыған жоқ. «Қазақ әдебиеті» бізге дәл осы қайсар мінезі үшін де қымбат.

Алғашқы редакция және алыптар легі

Газет алғашқы санынан-ақ әдебиетіміздің таңдаулы өкілдерін төңірегіне топтастыра білді. Бұл туралы алғашқы бас редактор Ғабит Мүсірепов бір естелігінде редакция құрамын атап өтеді: Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Ілияс Қабылов, Әйтеке Мусин, Мұхаметжан Қаратаев және өзі.

Кейін Бейімбет Майлин жарты жылдан соң жауапты редактор болды. 1935 жылы Мәскеудегі Қызыл профессура институтын бітіріп келгеннен кейін Сәбит Мұқанов шамамен бір жыл жауапты редактор қызметін атқарды. Одан соң Майлин қайта оралды. Оның соңғы рет қол қойған саны 1937 жылдың 30 шілдесінде шықты.

Қуғын-сүргін, жабылу, қайта оралу

1937 жылдың күзінде С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин бірінен соң бірі ұсталды. Ел басына қайтадан қара түнек төнді: қудалау мен қуғын-сүргін күшейді, бірін-бірі «жау» етіп көрсету, жала жабу өршіді. Баспасөз бетінде «халық жауларын әшкерелеу» науқаны жүріп, жан түршігерлік айыптаулар жарияланып жатты.

Мұндай үрейлі жылдары «Қазақ әдебиеті» де ауыр хал кешті: шырқыраған шындықты ашық айту мүмкін болмады. Ақыры, 1940 жылы газет жабылды.

Бас редакторға ауыр салмақ түскен дәуір

Әдебиеттің асқан асулары мен жеткен биігін, ірі тұлғалары мен таңдаулы шығармаларын бүгін ешкім жоққа шығара алмайды. Дегенмен әр кезеңде асыра мақтау да, орынсыз мін тағу да, әділ бағалау да қатар жүргені рас. Әсіресе Жазушылар одағында, жалпы қоғамда әділдік жолында тура бағыт ұстану — қай уақытта да оңай емес.

Азаттығы жоқ елде өз тағдырына қатысты өзекті мәселелерді ашық айту қиын болды: айтсаң — қудалау бар. Бас редакторлардың жиі ауысуының бір себебі де осында. Тәуекелшіл, турашыл мінез жоғары жаққа ұнамай, саясатқа қайшы келген сәтте қызметтен кетуге мәжбүр етті. Бұл — бір адамның ғана емес, тұтас «Қазақ әдебиеті» газетінің мінезі.

Тәуелсіздік қарсаңы мен жаңа сын

Газет тігінділерін ақтарып, жылдар көшіне көз салсақ, «Қазақ әдебиетінің» өрлеген жұлдызды жылдары да, серпіле алмай, өрісі тарылып қалған кезеңдері де бар. Тәуелсіздік биігінен қарағанда бүгін үйреншікті көрінетін көптеген тақырыптарды ол кезде айту да, жазу да қиын еді: коммунистік идеология үстемдік құрған заманда әркім нені айтуға болатынын, нені айтуға болмайтынын іштен сезіп, алдын ала «жұмсартып» жазуға үйренді. Сырты бүтін, іші түтін күй кешу — санаға түскен ауыр салмақ болды.

90-жылдардың экономикалық дағдарысы газетті де қатты алаңдатты: қаржы тапшылығы салдарынан баспахана қарызға бола газетті уақытша тоқтатып, кейін төрт санын бір-ақ шығарған кез болды. Сол кезде оқырман дүрлігіп, газетті іздеді. Ал жоғары жақтан дер кезінде араша түскен қолдаудың болмауы қоғамның рухани құндылықтарға деген жауапкершілігін де аңғартқандай еді.

Бүгінгі орны: бірден-бір әдеби мінбер

Қазір газет көп. Бірақ «Қазақ әдебиеті» — өз орнында бөлек тұрған, ұлттық сөзді ұйыстыратын, елдік мүддені әдебиет пен ой арқылы қозғайтын бірегей басылым. Оны «көп газеттің бірі» деп елеусіз қалдыруға болмайды.

Аты айтып тұрғандай, бұл — мемлекетіміздегі бірден-бір әдеби басылым, мыңға тарта ақын-жазушының тікелей мінбері. Қоғамдық, саяси, әлеуметтік мәселелер көтерілгенде де, олар қазақтың мүддесі арқылы таразыланады. Мұнда таңдаулы ғалымдар, ойшылдар, түрлі сала мамандары пікір айтады; ұлттық болмысымыздың бүгінгі өзгерістеріне үңілу басым.

Осылайша «Қазақ әдебиеті» газеті ұзақ жылдар бойы «қазақ» деген сөзге де, «әдебиет» деген сөзге де әрдайым лайық болуға ұмтылып келеді.