Қазіргі психологиялық ғылымда жалпы ойлау концепциясы әлі де белгісіз
Психологиялық ғылымдағы ойлау ұғымы және музыкалық ойлау
Қазіргі психологиялық ғылымда ойлаудың жалпы концепциясы әлі толық айқындалмаған. Бұл мәселе, әсіресе, музыкалық көркем-бейнелі ойлау саласында күрделірек көрінеді. Музыкалық ойлауды генетикалық жоспарда қарастыру — интонацияны түйсіну және оны уайым-қуаныш, әсер ретінде бастан кешіру арқылы ойлаудың қалай қалыптасатынын түсіндіруге мүмкіндік береді.
Генетикалық көзқарас: бастапқы қозғалыс және алғашқы эстетикалық реакция
Генетика неге маңызды?
Генетикалық тәсіл «алғашқы материяны» — қозғалысты, өзгерісті — бастапқы негіз ретінде қарастырады. Яғни, тірі организмдегі өзгеріс пен жауап реакцияларының пайда болуы эстетикалық сезінудің ең алғашқы қабаттарымен байланысады.
Музыкадағы алғашқы реакция
Музыкалық әсер — ең әуелі эстетикалық реакция ретінде туады: адам дыбысқа жауап береді, оны сезінеді, содан кейін ғана оның мазмұнын ой арқылы ұйымдастыра бастайды.
Интонацияның орны
Бұл процестің өзегінде интонацияны қабылдау жатыр: дыбыстың биіктігі, ырғағы, қозғалысы адамның ішкі күйімен тікелей қабысады.
Б.А. Асафьев: музыка — интонация арқылы ой мен мазмұн
Б.А. Асафьев «Музыка — интонация» еңбегінде интонацияны музыкалық мазмұнның негізгі жүргізушісі ретінде сипаттайды: ол музыкалық ойдың өзегін құрайды, көркем ақпаратты тасымалдайды, эмоциялық қуатты және рухани қозғалысты жеткізеді.
Интонация — музыкалық мазмұн мен музыкалық ойдың негізгі өзегі; ол көркем ақпараттың тасушысы, эмоциялық қуаты мен рухани қозғалыстың көрінісі.
Көркем ойлау құрылымы: екі қырдың байланысы
Көркем ойлау құрылымында екі қырдың өзара байланысы байқалады: ерекше және жалпылогикалық. Екеуі бірігіп дыбыс материалын конструктивті-логикалық тұрғыдан ұйымдастыруға және оны көркем мәтін ретінде құрастыруға мүмкіндік береді.
Ерекше қыр
Ерекше қыр — белгілі бір өнер түріне тән мәнерлеу құралдарының заңдылық байланысы. Музыкада бұл әуен, гармония және ырғақ; поэзияда — ырғақ пен буын; теориялық әрекетте — әрекеттің барлық компоненттерінің өзара байланысы.
Жалпылогикалық қыр
Жалпылогикалық қыр — уақыт пен кеңістік өлшемінде құрастыру: көркем мәтіннің кеңдігі, формасы және бейнелік құрылымы. Бұл қыр шығарманың тұтастығын, қозғалысын және ішкі қисынын қамтамасыз етеді.
Музыкалық сезім, кері байланыс және диалектикалық бірлік
Сәулелену
Конструктивті-логикалық заңдылықтардың барлығы адамда музыкалық сезім арқылы сәулеленеді: дыбыстық құрылым ішкі әсерге айналып, қабылдауды ұйымдастырады.
Қалыптасу және кері байланыс
Әуелі сезімдік қабаттан логикалық ұйымдасу қалыптасады, кейін кері байланыс принципі арқылы логикалық құрылым бастапқы сезімдік қабылдауға қайта ықпал етеді.
Диалектикалық тұтастық
Ойлау — музыкалық бейненің адам сезімінде көрінуі және логика мен эмоцияның диалектикалық бірлігі. Диалектика — табиғат дамуы мен ойлаудағы қарама-қайшылықтардың бірлігі туралы ілім.
Музыкалық бейне және шығармашылық ойлау
Музыкалық ойлау музыкалық бейнеге сүйенеді. Бейне — қиял, түсінік, идея және идеалдың тоғысы; ол адамдар арасындағы қарым-қатынасты тереңдететін мәндік құрал ретінде қызмет етеді.
Ең маңыздысы: музыкалық ойлау — бұл шығармашылық ойлау. Ол сезімдік әсерді құрылымға түсіріп, құрылымды қайтадан тірі эмоцияға айналдыра отырып, өнердің ішкі қозғалысын тудырады.