Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры
Әлеуметтік саясат және бюджеттің рөлі
Қазақстан Республикасында экономикалық реформалардың бастапқы кезеңінен-ақ әлеуметтік бағдардағы, реттелетін ұлттық нарық жүйесін қалыптастыру мақсаты қойылды. Экономиканың әлеуметтік бағыттылығы, ең алдымен, елдің қаржы ресурстарын орталықтандыру және қайта бөлу арқылы көрініс табады.
Осы тетік нәтижесінде мемлекет әртүрлі механизмдерді қолдана отырып, нақты мұқтаж азаматтарға жәрдемақы төлеу арқылы адрестік әлеуметтік көмек көрсетеді. Әлеуметтік саясаттың мазмұны — әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік іс-әрекеттердің жиынтығы.
Маңызды қағида
Әлеуметтік экономиканы мемлекеттің жалпы экономикалық дамуынан бөлек қарастыру мүмкін емес. Әлеуметтік саланың тиімді жұмыс істеуінің басты шарты — оны қаржылық қамтамасыз ету.
Мемлекеттік реттеу ауқымы және бюджет саясаты
Әлеуметтік саланы қаржыландыруды нарықтық экономикадағы мемлекеттің рөлі туралы мәселелермен бірге қарастыру қажет. Реформалар жағдайында мемлекет пен нарық ықпал ететін салалардың шегін айқындау ерекше мәнге ие.
Мемлекеттік араласудың формалары мен ауқымы елдің ерекшеліктері, дәстүрлері және әлемдік экономиканың даму үрдістерімен анықталады. Нарықтық механизмнің объективті кемшіліктерін еңсеру үшін қолданылатын реттеу құралдары әртүрлі болуы мүмкін. Алайда олардың басым бөлігі бөлу және қайта бөлу үдерістері арқылы іске асады, ал бұл көбіне мемлекеттік бюджет арқылы көрінеді.
Қорытынды байланыс
Халыққа көрсетілетін әлеуметтік қызметтердің деңгейі бюджеттің қалыптасуы мен орындалуына тәуелді. Өз кезегінде, әлеуметтік салаға бағытталатын қаражаттың көлемі мен мақсаттарға тиімді жету қабілеті мемлекеттің бюджеттік саясатының жалпы қағидаттарына тікелей байланысты.
Зейнетақымен қамтамасыз ету: құқықтық негіз және төлемдер
Қазақстан Республикасы азаматтарының зейнетақымен қамтамасыз етілуге құқығы бар. Бұл саладағы мемлекеттік саясат ҚР Конституциясына негізделіп, зейнетақымен қамтамасыз ету туралы заңнама арқылы реттеледі.
1998 жылдан бастап елімізде бұрынғы ынтымақтық жүйенің орнына жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілді. Сонымен қатар, 1998 жылғы 1 сәуірге дейін зейнетке шыққан азаматтарға мемлекет зейнетақымен қамтамасыз етуді кепілдендіреді.
Бюджет қаражаты есебінен төленетін зейнетақылар республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Зейнетақы төлемдері жөніндегі уәкілетті орган ретінде мемлекеттік кәсіпорын нысанындағы Зейнетақы төлемдері жөніндегі мемлекеттік орталық жұмыс істейді.
Орталықтың негізгі функциялары
- Республикалық бюджет есебінен зейнетақы төлеу.
- Азаматтарға әлеуметтік жеке код беру.
- Міндетті зейнетақы жарналарының дербестендірілген есебін жүргізу.
- Агенттерден жарналарды жинақтаушы қорларға аудару.
- Салық міндеттемелерінің орындалуын бақылауға қажетті құжаттарды уәкілетті органға ұсыну.
Толық зейнетақы тағайындау шарты
Азаматтың жасына байланысты зейнетақы төлемі еңбек өтілі жеткілікті болған жағдайда толық көлемде тағайындалады:
- Ер адамдар
- еңбек өтілі — 25 жыл
- Әйелдер
- еңбек өтілі — 20 жыл
Өтілі толық болмаған жағдайда төлем мөлшері нормативтік актілерде белгіленген тәртіппен есептеледі. Зейнетақы төлемдері өмір бойы төленеді.
Ерекше жағдай
Егер зейнетақы алушы қайтыс болса, оның отбасы мүшелеріне Орталық арқылы 15 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде біржолғы төлем беріледі.
Әлеуметтік қорғау және жәрдемақылар жүйесі
Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінде жәрдемақылар маңызды орын алады. Республика азаматтары мүгедектікке байланысты, асыраушысынан айырылу жағдайында және жасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларға, сондай-ақ мемлекеттік адрестік әлеуметтік көмекке құқылы.
Қаржыландыру көздері
- Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар — республикалық бюджет есебінен.
- Мемлекеттік адрестік әлеуметтік көмек — жергілікті бюджет есебінен.
Жергілікті деңгейдегі қолдау
- Тұрғын үй көмегіне төлемдер.
- Мұқтаж азаматтарға үйінде әлеуметтік қызмет көрсету.
- Тұрақты мекенжайы жоқ адамдарды әлеуметтік бейімдеу.
- Жетім балаларды, ата-анасыз қалған балаларды, мүгедектер мен қарттарды әлеуметтік қамтамасыз ету.
- Халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесу.
- Мәслихат шешімімен азаматтардың жекелеген санаттарына қосымша қолдау.
Тағайындау тәртібі (қысқаша)
Жәрдемақы тағайындау үшін қажетті құжаттар мен өтініш азаматтың тұрғылықты жері бойынша жергілікті әлеуметтік қорғау органына ұсынылады. Жасына байланысты жәрдемақы өтініш берілген күннен бастап тағайындалады.
Асыраушысынан айырылу
Қайтыс болған асыраушының қарауында болған отбасының еңбекке қабілетсіз мүшелері жәрдемақы алуға құқылы.
Мүгедектік
Жұмыс істеген-істемегеніне және мүгедектік қашан болғанына қарамастан, жәрдемақы мүгедектік белгіленген күннен бастап тағайындалады.
Жекелеген санаттарға, соның ішінде жедел қызметтегі әскери қызметшілерге, ішкі істер органдары қызметкерлеріне, жарақат салдарынан мүгедек болғандарға, сондай-ақ төтенше экологиялық жағдай салдарынан мүгедектік алған тұлғаларға қатысты арнайы нормалар қолданылады.
Мемлекеттік арнайы жәрдемақы және міндетті әлеуметтік сақтандыру
Мемлекеттік арнайы жәрдемақы
Мемлекеттік арнайы жәрдемақы — азаматтарды әлеуметтік қорғауға бағытталған ай сайынғы ақшалай төлем. Ол арнайы заңға сәйкес республикалық бюджет есебінен, алатын еңбекақысына тәуелсіз төленеді. Бұл төлем 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін зейнетке шыққан азаматтарға тағайындалмайды.
Жәрдемақы мөлшері: 8 айлық есептік көрсеткіш. Төлемді зейнетақы төлемдері жөніндегі мемлекеттік орталық жүзеге асырады.
Міндетті әлеуметтік сақтандыру
2005 жылдан бастап Қазақстан Республикасының «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» заңы қолданысқа енгізілді. Бұл заң міндетті әлеуметтік сақтандырудың құқықтық, экономикалық және ұйымдық негіздерін айқындайды және мемлекет, жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы әлеуметтік қамтамасыз ету жауапкершілігін бөлу жүйесінің нормативтік базасы ретінде қызмет етеді.
Жинақтаушы зейнетақы қорлары: құрылымы, жарналар және кепілдіктер
Жинақтаушы зейнетақы қоры акционерлік қоғам нысанында құрылады және уәкілетті органның келісімімен филиалдар аша алады. Міндетті зейнетақы жарналарын төлеу үшін салымшы бір ғана қорды таңдап, сол қорымен зейнетақымен қамтамасыз ету туралы келісімшарт жасайды. Зейнет жасына жеткен тұлғалар міндетті жарна төлеуден босатылады.
Міндетті жарна
10%
Жұмыскердің ай сайынғы табысынан ұсталады.
Есептеу шегі
Жарна есептелетін ай сайынғы табыс тиісті жылға белгіленген ең төменгі жалақының 75 еселенген мөлшерінен аспауға тиіс.
Реттеу
Жарналарды есептеу, ұстау және аудару тәртібі мен мерзімдері Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген қағидаларға сәйкес жүргізіледі.
Қорлардың түрлері
Ашық қор
Салымшылардан жарналарды қабылдау жұмыс орны мен тұрғылықты мекенжайына тәуелсіз жүзеге асырылады.
Корпорациялық қор
Бір немесе бірнеше заңды тұлға-құрылтайшының (акционердің) жұмыскерлері үшін құрылады.
Қорлардың құқықтары
- Зейнетақы жарналарын жинауды жүзеге асыру.
- Комиссиялық сыйақы алу.
- Лицензия болған жағдайда зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды дербес жүзеге асыру.
- Салымшылардың мүдделерін қорғау және келісімшартқа сәйкес өзге құқықтарды іске асыру.
Қорлардың міндеттері
- Белгіленген тәртіппен зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру.
- Жинақ пен төлемдердің жеке есебін жүргізу.
- Жылына кемінде бір рет, сондай-ақ сұрау бойынша шот жай-күйі туралы ақпарат беру.
- Шот ақпаратының құпиялылығын қамтамасыз ету.
- Жинақты бір қордан екіншісіне немесе сақтандыру ұйымына ауыстыруды қамтамасыз ету.
- Инвестициялық басқару лицензиясы болмаған жағдайда тиісті ұйыммен шарт жасасу.
Шектеулер (салымшылар мүддесін қорғау үшін)
- Өндірістік қызметпен айналысуға.
- Уәкілетті орган айқындағаннан өзге мүлікті сатып алу-сатуға.
- Сақтандыру қызметін жүзеге асыруға.
- Зейнетақы активтерін кепілге беруге.
- Акциялардан басқа бағалы қағаздарды шығаруға.
Салымшылар мен алушылардың құқықтары
- Келісімшарт жасау үшін жинақтаушы қорды таңдау.
- Құрылтайшылар, инвестициялық басқарушы ұйым және банк-кастодиан туралы уәкілетті орган белгілеген көлемде ақпарат алу.
- Шоттағы жинақ жай-күйі туралы ақпарат алу.
- Қор әрекеттеріне сот тәртібімен шағымдану.
- Жинақты жылына екі рет бір қордан екіншісіне немесе сақтандыру ұйымына ауыстыру.
- Зейнетақы төлемдерін алу.
- Жинақты заңнамаға сәйкес өсиет етіп қалдыру.
- Келісімшарт пен заңнамаға сәйкес өзге құқықтарды іске асыру.
Мемлекеттік кепілдік және жауапкершілік
Мемлекет зейнетақымен қамтамасыз ету туралы заңда белгіленген тәртіппен жинақтаушы қорларға енгізілген міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді. Жинақтаушы қор өз міндеттемелері бойынша салымшылар мен алушылар алдында тек меншікті мүлкімен жауап береді.
Егер жеке зейнетақы шотындағы жинақ сомасының азаюы қордың, инвестициялық басқарушы ұйымның немесе банк-кастодианның кінәсінен болса, келтірілген сома міндетті түрде тиісті ұйымның қаражаты есебінен өтеледі.