Қазақша рефераттар

Әлеуметтену агенттері

Әлеуметтік стратификация және қазіргі қоғамдағы сипаты

Кеңестік дәуірден кейінгі қоғамдарда нарықтық экономикаға өту барысында әлеуметтік жіктелуге әсер ететін жаңа факторлар ерекше маңызға ие болды. Ресей Ғылым Академиясының Әлеуметтану институты жүргізген зерттеулер қазіргі қоғамдағы әлеуметтік жіктелуге ықпал ететін факторлардың төмендегідей иерархиясын көрсетеді.

Әлеуметтік жіктелудің негізгі факторлары (респонденттердің бағалауы)

  • Билік

    91,3%

  • Табыс көлемі

    91,2%

  • Меншік

    64,8%

  • Көлеңкелі экономика / заңға қарсы іс-әрекет

    52,7%

  • Білім

    35,1%

  • Қабілет пен талап

    34,6%

  • Мамандық түрі

    30,1%

  • Шығу тегі

    25,0%

  • Ұлттық тегі

    14,5%

Бұл деректер билікке қатынас, табыс көлемі және меншіктің болуы қазіргі әлеуметтік жіктелу процесінде жоғары маңызға ие екенін аңғартады.

Стратификация өлшемдері: білім, кәсіби шеберлік және мәртебе

Дегенмен әлеуметтік стратификацияны түсіндіруде тек билік пен табысқа сүйеніп қою жеткіліксіз. Білім деңгейі, кәсіби шеберлік және жоғары мәртебе (престиж) сияқты өлшемдер де маңызды орын алады.

Білім деңгейі

Мектепте, орта және жоғары оқу орындарында алған біліммен, сондай-ақ ғылыми атақтар мен дәрежелермен айқындалады.

Кәсіби шеберлік

Белгілі бір мамандық бойынша арнайы білім деңгейі мен шеберліктің танылуы арқылы көрінеді.

Мәртебе (престиж)

Адамның әлеуметтік статусына қоғам тарапынан көрсетілетін сый-құрметтің деңгейі.

Соңғы жылдары әлеуметтанушылар осы өлшемдерді ескере отырып, қоғамды 3, 4, 6 және одан да көп жіктерге бөліп түсіндіретін модельдерді ұсынады. Төменде төрт жіктен тұратын кең таралған модель сипатталады.

Қоғамның 4 жіктен тұратын моделі

Жоғары тап

Жоғары тапқа ірі меншік иелері (қаржы және өнеркәсіп магнаттары), сондай-ақ жоғары билік элиталары: президенттер, премьер-министрлер, министрлер, ведомстволар мен қызметтердің басшылары және жоғары санаттағы шенеуніктер жатады.

Бұл топ қоғамның экономикалық және саяси өмірінде шешуші рөл атқарады. Дамыған елдерде олардың үлес салмағы әдетте шамамен халықтың 1%-ын құрайды. Кейбір елдерде жоғары тапқа жоғары шенді әскери топтар мен шығармашылық интеллигенцияның танымал өкілдері де кіреді.

Орта тап

Орта таптың қоғамдағы орны ерекше. Алдыңғы қатарлы дамыған елдерде олар халықтың 60–80%-ын құрайды және әлеуметтік тәртіп пен тұрақтылықтың тірегі саналады.

Орта тапқа ғалымдар, жазушылар, суретшілер, діни қызметкерлер, оқытушылар, дәрігерлер, заңгерлер, орта және шағын кәсіп иелері, маманданған жұмысшылар және басқа да мамандар жатады. Олардың тұрақты жұмысы, салыстырмалы түрде жоғары табысы және заманға сай өмір салты болады.

Көпшілігі еңбектену, күш-жігер және білім арқылы жақсы өмірге жетуге болады деген ұстанымды басшылыққа алады. Сонымен бірге орта таптың өзі де жоғары орта тап, орта таптың орташасы, төменгі орта тап болып жіктеледі.

Жұмысшы табы

Қазіргі жұмысшы табының бейнесі өткен дәуірдегіден едәуір өзгеше. Ғылыми-техникалық прогресс жағдайында еңбек мазмұны мен сипаты өзгеріп, жұмысшылар механикаландырылған және автоматтандырылған өндіріс салаларында (зауыттар мен фабрикаларда), ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында және қызмет көрсету секторында еңбек етеді.

Бұл топ өкілдерінің тұрақты табысы бар, белгілі бір деңгейде білім мен кәсіби дайындыққа ие.

Төменгі тап

Төменгі тап құрамы жағынан әртүрлі. Оған арнайы мамандығы жоқ жұмысшылар, жұмыссыздар және люмпендер (қайыршылар, босқындар, қылмыскерлер) жатады.

Көпшілігінің тұрақты табыс көзі болмағандықтан, олар абсолюттік кедейшілік жағдайында өмір сүреді.

Қорытынды тұжырым

Әлеуметтік стратификация — кез келген қоғамға тән құбылыс. Әлемдік даму тәжірибесі қоғам мүшелерінің барлығына бірдей теңдік орнататын эгалитарлық (француз тілінде: «теңдік») қоғамды толық қалыптастыру мүмкін еместігін көрсетеді.

Кесте 1. Жастар әлеуметтенуінің ерекшелігі

Деңгей Әлеуметтену агенттері Функциялар Проблемалар
I деңгей
Алғашқы (біріншілік) әлеуметтену 		Отбасы институты Құндылықтарды игеру; тәрбие Жастар арасындағы қылмыс, нашақорлық, алкоголизм, суицид және жұмыссыздық деңгейінің артуы; рухани құндылықтардың төмендеуі; еңбекке қатынастың деформациясы және нигилизм.
II деңгей
Екіншілік әлеуметтену 		Білім беру институттары, әлеуметтік орта Білім; тәрбие; құндылықтар; кәсіптік бағдар Мәтінде бұл деңгейдің проблемалары толық көрсетілмеген.