Сыртқы факторлар
Білім, адам капиталы және адам дамуы
Білімнің адам дамуындағы айқындаушы рөлін түсіну адам капиталы теориясына сүйенеді. Бұл теория бір мезгілде адам дамуы тұжырымдамасының теориялық алғышарты да, оның ең маңызды құрамдас бөлігі де болып табылады. Тұтастай алғанда, ол ХХ ғасырдың 60-жылдарында қалыптасты.
Адам дамуы тұжырымдамасының өзегіндегі басты талаптардың бірі — мемлекет, қоғам және тұлға үшін білімді ең жоғары басымдық деңгейіне көтеру. Білім — экономикалық, саяси, әлеуметтік және гуманитарлық мәселелерді шешуге шешуші ықпал ете алатын фактор.
Неге білім шешуші фактор?
Білім қоғамның өркениеттік деңгейін арттыруға, тұрмыс сапасын жақсартуға және әлеуметтік тұрақтылықты нығайтуға мүмкіндік береді. Ол адам мүмкіндігін кеңейтіп, жеке әлеуетті толық іске асырудың алғышартын қалыптастырады.
Білімнің кең әлеуметтік әсері
Білім тек экономикаға қызмет етпейді: ол азаматтық қоғамды күшейтеді, адам құқықтарын іске асыруды қолдайды және қоғамдық келісімді орнықтыруға ықпал етеді.
Білім ықпал ететін негізгі міндеттер
- Тұрмыс сапасын арттыру
- Кедейшілікті төмендету
- Тиімді жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету
- Әлеуметтік, гендерлік және этникалық теңсіздікті азайту
- Қылмысты қысқарту
- АИВ/ЖИТС-тің таралуына қарсы күрес
- Саяси және ұлтаралық жанжалдардың алдын алу
- Орнықты дамуды қамтамасыз ету
- Азаматтық қоғам институттарын күшейту
- Адам құқықтарын қорғау және іске асыру
- Тұлғаның әлеуетін толық ашуға жағдай жасау
Қазақстандағы білім реформалары: ауқымы мен логикасы
Қазіргі қазақстандық ұлттық білім жүйесі — жүйелі реформалардың нәтижесі. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі білім реформалары қоғамдағы экономикалық және саяси өзгерістермен қатар жүрді, алайда олардың себептері тек сол өзгерістермен шектелмейді.
Білім беру жүйесіне тікелей де, жанама түрде де бүкіл қоғам қатысады. Сондықтан білімді өзгерту — тек құрылымдық шара емес, ол қоғамның және жеке адамның көзқарасын, ой-санасын, психологиясын, мүдделері мен қарым-қатынас мәдениетін кешенді түрде жаңартуды талап етеді.
Қажет ресурс
Мұндай реформа мол қаржылық және кадрлық ресурсты, ғылыми-теориялық зерттеулерді, практикалық сынақтарды және ауқымды ұйымдастыру жұмыстарын қажет етеді.
Қоғамдық дайындық
Басшылар, мұғалімдер, оқушылар және қоғам арасында психологиялық бейімдеу мен ынталандыру жұмыстары жүргізілмейінше, реформаның тиімділігі төмендейді.
Ынтымақтастық
Жаңа білім моделін тек зертханада емес, озат мектептердің тәжірибесіне сүйеніп, жаңашыл педагогтерді, ата-аналарды, қоғам қайраткерлерін және салаға қатысы бар ұйымдарды кеңінен тарта отырып жасау қажет.
Үйлестіру қажеттілігі
Осы деңгейдегі жұмысты жүйелі жүргізу үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің басшылығымен Қазақ білім академиясы жанынан тұрақты әрі кешенді жұмыс істейтін ғылыми-қоғамдық үйлестіру кеңесін құру тиімді болар еді.
Ұлттық білім моделі: тұлғаға бағытталған мақсат
Қазақстан Республикасының білім беру стратегиясындағы басты тұжырым — ұлттық білім моделін қалыптастыру. Оның негізгі мақсаты — адамды ең жоғары құндылық ретінде мойындап, соған сай қалыптастыру.
Бұл тұрғыда тұлғаның қоғамдағы орны мен рөліне, әлеуметтік жағдайына, мәдени-рухани дамуына айрықша мән берілуі тиіс. Нәтижесінде адамның рухани жетілуіне, әлеуметтік-саяси көзқарастарының, шығармашылық еркіндігі мен белсенділігінің, әлеуметтік мәдениетінің және кәсіби іскерлігінің қалыптасуына жағдай жасалады.
Келешек маманға қойылатын талап
Келешек маман тек білікті әрі білімді ғана емес, ең алдымен рухани тұрғыда кемелденген, ұлттық ділі берік, әлеуметтік мәдениеті қалыптасқан, халық алдындағы жауапкершілік сезімі жоғары дара тұлға болуы керек.
Бүгінгі білім алушыға тек «маман» ретінде қарау жеткіліксіз.
Оны өз елінің азаматы, адамгершілігі мол шығармашыл тұлға, елдің жанашыры, келешектің иесі ретінде тануға және соған мүмкіндік жасауға тиіспіз.
Адам капиталы: мәні, инвестициясы, нәтижесі
Адам капиталы — адамның сапалық және сандық көрсеткіштерімен айқындалатын қабілет, білім, білік және дағды жиынтығы. Оның табиғи болмысы да, әлеуметтік мәні де бар.
Мұндай құндылықтардың қалыптасуы индивидтің өз уақыты мен материалдық мүмкіндіктеріне, сондай-ақ мемлекет тарапынан жұмсалатын тікелей және жанама шығындарға байланысты.
Адам капиталының қасиеттері, біріншіден, субъектінің әлеуметтік мәртебесін көтеруге, екіншіден, еңбек тиімділігін арттыруға, жалпы қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына қызмет етеді.
Жоғары білімнің жаңа қағидаттары
Қазақстанда кредиттік оқыту жүйесіне қатысты тұғырнамалар кәсіби білімнің сапасын арттырумен қатар, азаматтық қоғамның іргетасы ретіндегі жаңа білім беру философиясын қалыптастыру қажеттігін де алға шығарады.
Негізгі міндеттер
- Икемді, мобильді жоғары білім жүйесін қалыптастыру
- ЖОО-лардың бейімделу әлеуетін көтеру
- Инфрақұрылым мен ұйымдастыру құрылымын жетілдіру
- Әдістемелік жүйе мен білім беру технологиясын реформалау
- Педагогикалық үдерісті және кадр сапасын жақсарту
Әлемдік стандарт және ұлттық болмыс
Американдық жоғары білім жүйесінің ерекшелігі — жоғары оқу орындарының едәуір еркіндігі мен автономиясы. Ал мұндай ұстаным Қазақстан сияқты дәстүрлі қоғамда қалай көрініс табады?
Әлемдік стандарттардың ұлттық санаға ықпалы қандай болады? Ұлттық патриотизмге, ұлттық этикалық санаға, тұлғаның өзін-өзі тануына, ұлттық мифтік санаға және ұлттық идентификацияға әсері қандай? Бұл сұрақтар білім саясатындағы шешімдермен тікелей байланысты.
Глобализация, Болон үдерісі және кредиттік жүйенің мәні
Болон декларациясы және бірыңғай әлемдік білім беру кеңістігін қалыптастыру үдерісі — бүгінгі глобализация феноменінің құрамдас бөлігі әрі оны іске асыру формаларының бірі.
Бұл инновацияның түбірлі мазмұны көбіне әмбебап нарықтық-экономикалық рационализммен байланыстырылады: өндіріс қажеттілігі, тиімділік және пайда іздеу мүддесі білім жүйесінің ұйымдасу логикасына әсер етеді. Методологиялық тұрғыдан пайымдасақ, кредиттік жүйенің идеологиялық мәні де осы тұста айқынырақ көрінеді.
Білім — өндірістің қуатты қозғаушысы
Неоклассик экономист А. Маршаллдың пікірінше, табиғат қайтарымы төмендеу тенденциясында болса, адам бұл қайтарымды арттыруға бейім. Осы мағынада білім өндірістің ең қуатты қозғаушысы ретінде табиғатты игеруге, оның күштерін адам қажеттілігіне сай пайдалануға мүмкіндік береді.
Білім берудің әлеуметтік институт ретіндегі қызметі
Білім беру — рухани өндірістің маңызды саласы. Бір жағынан ол ұлттың интеллектуалдық әлеуетін дамытса, екінші жағынан әр адамның мүмкіндіктерін толық жүзеге асырудың іргелі алғышартын қалыптастырады.
Сондықтан білім беру экономикалық өсудің факторы, әлеуметтік теңсіздікті азайтудың және жұмыссыздыққа қарсы ықпалды құрал ретінде қарастырыла бастады. Әсіресе білімі мен біліктілігі жоғары адам прогрессивті қоғамдық өзгерістердің көзі әрі қозғаушы күші ретінде ерекше маңызға ие.
Қоғамды ұдайы жаңғырту
Білім беру әлеуметтік-кәсіптік құрылымды қалыптастырады, мәдениетті ұдайы өндіреді, жинақталған тәжірибені және моральдық қағидаларды сабақтастырады, әлеуметтенуді қамтамасыз етеді.
Қауіпсіздік және тұрақтылық
Білім беру индивид пен қоғамның интеллектуалдық және әлеуметтік-психологиялық әлеуетін қалыптастырады, ұлттық қауіпсіздікке және демократия институттарының сақталуы мен нығаюына ықпал етеді.
Мемлекет рөлі және шектеулер
Білім беру — экономикалық өсудің, әлеуметтік тұрақтылықтың және өркениеттіліктің факторы. Бірақ оны қалыптастыру елеулі экономикалық ресурстарды талап етеді. Сонымен бірге білім қызметтерін өндіруде нарықтық олқылықтар кездесетіндіктен, мемлекеттің білім беру нарығындағы мінез-құлқы ерекше маңызға ие.
Мемлекеттің білімге сұранысты қолдауының тағы бір негізі — білім алудың адам құқықтарының бірі ретінде мойындалуы. Сонымен қатар адам капиталы теориясының шектеулілігі де атап өтіледі: ол әрдайым постиндустриялық өркениеттің кең әлеуметтік мақсаттарымен толық үйлесе бермейді. Сондықтан күн тәртібіне білімнің тек экономикалық тиімділігі емес, оның әлеуметтік кең пайдасы және өзіндік құндылығы жиірек қойыла бастады.
Адам капиталын қалыптастыру: ішкі және сыртқы факторлар
Адам капиталына инвестиция салу әлеуметтену тәжірибесіне терең өзгерістер енгізіп, жалпы адам капиталы қорының мазмұнына, құрамына және қалыптасуына оң әсер етеді. Адам капиталын қалыптастырудың қоғамдық сипаты басым, оған қоғамды әлеуметтік ұйымдастыру деңгейі ықпал жасайды.
Адам капиталын ұдайы өндіру халықтың сандық және сапалық дамуының қоғамның рухани және материалдық жүйесіне жинақталуымен байланысты.
Сыртқы факторлар
Білім, ғылым, тәрбие, ақпарат, денсаулық сақтау, тұрмыстық қызмет көрсету және әлеуметтік институттардың даму деңгейі. Бұл салаларға инвестицияның артуы адам капиталының сапалық және сандық құрылымын терең өзгертеді.
Сондай-ақ еңбек ету жағдайы, тұрғын үй-тұрмыс, өмірлік орта инфрақұрылымы — адам капиталының сыртқы ортасын құрайды. Оларды жақсарту аймақтардың әлеуметтік дамуын жеделдетіп, қоғамдық инфрақұрылымның сапасын көтереді.
Ішкі алғышарттар
Жанұяның материалдық әлеуеті, жеке байланыстар, мәдени деңгей — адамның әлеуметтену сапасын айқындайтын негізгі факторлар. Қоғам жанұяны қолдап, оның дамуына инвестиция салса, бұл тек табысты арттырумен шектелмей, білімді, дәстүрді, біліктілікті және құндылық бағдарларын ұрпаққа жеткізу үдерісін де күшейтеді.
Индивид әлеуметтік тұлға ретінде ең алдымен жанұяда қалыптасатындықтан, тұрмыстық-тұтыну мәдениетін, білім мен мамандық мәртебесін дұрыс пайдалануды игеруде жанұяның орны айрықша.
Жүйе мен уақыт арасындағы алшақтық
Гордон Драйден мен Джанет Востың «Білім беру революциясы» (2003) еңбегінде бүгінгі әлемге тән түйткіл дәл сипатталады: әлем өте жылдам өзгеріп жатқанда, білім жүйесі көбіне оралымсыз әрі баяу, өткен дәуірдің сұранысына қызмет етуді жалғастырып келеді.
Бәсекеге қабілеттілік және адам капиталы: Қазақстанның өлшемдері
Елдің бәсекеге қабілеттілігі — жаһандық экономика мен саясаттағы ең ықпалды ұғымдардың бірі. Ол тек экономикалық көрсеткіштерді ғана емес, маңызды қоғамдық құбылыстардың экономикалық салдарын да бағалауға мүмкіндік береді. Өлшеудің кең тараған тәсілдерінің бірі — жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім (ІЖӨ).
2005 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда жан басына шаққандағы ІЖӨ шамамен 3700 АҚШ доллары болды. Ал әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарына кіру үшін бұл көрсеткіш кемінде 5500–6500 АҚШ доллары және одан жоғары деңгейде болуы қажет деп көрсетіледі.
Рейтингтік көрініс
Бәсекеге қабілетті 117 елдің рейтингінде Қазақстан 61-орында аталады және ТМД елдерінің көпшілігінен алда екені көрсетіледі.
Күшті қырлар
Халықтың тапқырлық деңгейі, ғылыми-зерттеу базасы, дәл ғылымдардағы білім сапасы және базалық инфрақұрылымның салыстырмалы деңгейі жоғары бағаланады.
Әлсіз қырлар
Артықшылықтарды капиталдандыру тетіктері әлсіз: «ақыл-ойдың сыртқа кетуі», технологияларды лицензиялаудың күрделілігі, зияткерлік меншік құқығын қорғаудың төмендігі, білім мен ҒЗТКЖ-ға инвестицияның жеткіліксіздігі аталады.
Негізгі қорытынды
Елдің экономикалық деңгейі мен жаһандық бәсекедегі орны, ең алдымен, адамдар сапасына — адами капиталға тәуелді. Сондықтан ғылым, технология және білім берудегі жаһандық үрдістерді тұрақты бақылап, білім экономикасына өтуге жағдай жасау стратегиялық міндетке айналады.
Болашаққа бағдар: инвестиция, мақсат және құндылық
Қазақстанның шешуші бәсекелік басымдығы — жоғары білікті, жұмылған адами капитал және инновацияларды тұрақты енгізу болуы тиіс. Елдің стратегиялық мақсаттары ретінде жан басына шаққандағы ІЖӨ-ні өсіру, өмір ұзақтығын арттыру, сондай-ақ білім беруге мемлекеттік шығындарды көбейту қажеттігі атап өтіледі.
Мемлекет басшысы Н. Ә. Назарбаев білім экономикасына өту үшін білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығындар ІЖӨ-нің кемінде 4,1%-ынан төмен болмауы керектігін, білім қаржыландыруын кезең-кезеңімен арттыру қажеттігін айтқан.
Қоғамға қажет адам
Джон Кеннеди айтқандай, «бізге ешқашан болмаған нәрсе туралы армандай алатын адамдар керек». Білім көлемі әр 10 жыл сайын еселенетін жағдайда білім ең құнды әрі үнемі қажет ресурсқа айналады.
Жаһандық бәсекеде озық болу ғылымды қажет ететін технологиялық білімге, басқару дағдыларына және нарықтық экономикада бағдарлана алатын жоғары білікті мамандарға сүйенеді.
Құндылық өлшемі
Абайдың өсиеті
«Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ар, мінез деген нәрселермен озады. Одан басқа нәрсемен оздым ғой демектің бәрі бекер».
ХХІ ғасырда адамзат дамуының негізгі қозғаушы күші — білімді, сауатты, моральдық жауапкершілігі жоғары тұлға. Бұл өлшем білім саясатының да, ұлттық даму стратегиясының да түпкі өзегіне айналуы тиіс.