Орхон ескерткіштері
Көне түркі ескерткіштері: тарихи жады мен жазудың құдіреті
Тарихты білу, оның бастау алған кезеңдеріне үңілу және бүгінгі күнге қажет сабақ табуға ұмтылу — барлық халықтарға тән дәстүр. Қазақ тілі кенеттен пайда болған, оқшау жаратылған тіл емес: оның түп-тамыры бар. Қазақ тілі түркі тілі деп аталатын алып бәйтеректің ірі тармақтарының біріне жатады.
Неге бұл маңызды?
Көне жазба нұсқалар — түркі халықтарының тарихы, мәдениеті және тілі туралы баға жетпес дереккөз.
Негізгі идея
Тасқа қашалған мәтіндер кейінгі ұрпаққа арналды: «көріңдер, ұғыңдар» деген үндеу — тарихи сананың айқын көрінісі.
Түрік қағанаты: этноним, мемлекет және кеңістік
VI–VIII ғасырларда бүгінгі таңда түркілерден тараған қырықтан астам ұлттың арғы негізі бір атаумен — түркілер деп аталды. Сол дәуірде бабаларымыз Түрік қағанатын құрды.
«Түркі» этнонимі қытай жылнамаларында 542 жылдан белгілі. Түркілердің мемлекеттік дәрежеге көтерілуі 552 жылдан басталады. Қағанат Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауына дейін ықпалын жүргізді, ал VI ғасырдың ортасында билігі Азияның едәуір бөлігін қамтыды.
Қағанаттың негізгі құрамын түркі тілдес тайпалар құрады: қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін және басқа да тайпалар. Алғашқы билеушілер қатарында Бумын қаған мен Істемі қаған аталады.
Саяси тұрақсыздықтың салдары
Қағанат тарихында әлсіреу мен күшею алма-кезек жүріп отырды. Қапаған қаған бастапқыда елдің аумағын кеңейтіп, күшейтсе де, кейін қатыгездік пен өктемдік тайпалардың біртіндеп бөлінуіне және табғаштарға бағынуына әкелді. Қапаған қаза тапқан соң, билік Білге қағанға көшті.
Білге қаған дәуірі: елдік мұрат және тасқа қашалған үн
Білге қаған түркі мемлекетінің күш-қуатын нығайтуда маңызды іс атқарды. Ескерткіш мәтіндерінде елдің әлсіреген күйі мен оны қайта көтеру жолындағы күрес өте анық суреттеледі. Бұл жерде мемлекетшіл ой, халық бірлігі және жауапкершілік ұғымдары алдыңғы орынға шығады.
Ескерткіштен үзінді (мағынасы)
«Түркі халқының аты-жөні жоғалмасын деп, тәңірі мені таққа отырғызды. Таққа отырғанымда ел әлсіз еді: асы жоқ, киімі жоқ халге түскен халыққа қаған болдым. Інім Күлтегінмен бірге түнде ұйықтамай, күндіз отырмай, ел үшін арпалыстық. Елдің бірлігі мен берекесін сақтадық».
Ескерткіш мәтіндеріндегі «көріңдер, ұғыңдар» деген арнау — кейінгі ұрпаққа бағытталған тарихи өсиет.
Тарихи мәні
Орхон мәтіндері VI–VIII ғасырлардағы қоғамдық құрылыс, тұрмыс-тіршілік, мәдениет және тіл туралы нақты дерек береді.
Мәдени мәні
Жазба мұра — тек тарих емес, тілдік нормалар мен дүниетанымның да айнасы. Оны таныту — маңызды міндет.
Орхон-Енисей жазулары: «құпия» жазудан ғылымның олжасына дейін
Түркі тілдерін зерттейтін әдебиеттерде Орхон-Енисей жазулары көбіне руникалық жазу деп те аталады. «Руна» атауы ежелгі герман (гот) тайпалары тіліндегі «құпия» мағынасындағы сөзбен байланыстырылып түсіндіріледі: бір кезеңде бұл таңбалардың қай тілге тиесілі екені ұзақ уақыт белгісіз болды.
Көне түркі жазулары І Петр дәуірінен бері белгілі болғанымен, ұзақ уақыт жүйелі зерттелмеді. 1889 жылы фин ғалымдары Енисей бойынан табылған белгісіз жазулардың атласын жариялады. Сол жылы Ресей География қоғамы Моңғолияға экспедиция ұйымдастырып, Н. М. Ядринцев Орхон бойынан бірнеше жазуы бар тас ескерткіштерді тапты. Кейін В. В. Радлов бұл жазуларды қарап, материалдарды жинақтап, аудармаларын ұсынды.
1893 жыл: жазудың оқылу кілті
1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен көне түркі (Орхон-Енисей) жазуларының оқылу кілтін тауып, таңбалардың тіркесу заңдылықтарын, жуан-жіңішке дыбыстардың қатар қолданылуын және оның түркі тілдеріндегі үндестік заңымен байланысын дәл байқады. Сондай-ақ жазудың бағыт-бағдарын анықтап, мәтіндерді толық оқуға жол ашты.
Томсеннің жаңалығынан кейін бұл мұралар түркология ғылымындағы ірі серпіліске айналды. Одан соң В. В. Радлов және басқа да ғалымдар ескерткіштерді оқып, аударып, ғылыми айналымға кеңінен енгізді. Даңқты түрколог С. Е. Малов та еңбектерінің едәуір бөлігін осы жазулардың сырын ашуға арнады.
Алғашқы болжамдар: қателіктер неге болды?
Орхон-Енисей жазулары көп уақыт «құпия» болып қалғандықтан, зерттеушілер арасында әртүрлі болжамдар айтылды: біреулер оны кельт, гот, моңғол-қалмақ, славян немесе фин жазуына жатқызуға тырысты. Дерек аздығы, салыстырмалы материалдың жеткіліксіздігі және жазудың тілдік табиғаты (үндестік, таңба жүйесі) толық танылмағаны мұндай қателіктерге себеп болды.
Ғылымдағы бетбұрыс
Белгісіз жазудың кілтін тауып, оның қай халыққа тиесілі екенін анықтау — шешуші міндет еді. Бұл міндет В. Томсеннің үлесіне тиіп, көне түркі жазуының жүйесі ғылыми түрде дәлелденді.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің негізгі топтары
Түркологиялық әдебиеттерде көне түркі жазба ескерткіштері негізінен үш топқа бөлінеді: Енисей, Талас және Орхон ескерткіштері.
Енисей ескерткіштері
Енисей өзенінің жоғарғы сағасы, Тува, Якутия және Моңғолия аймақтарынан табылған көптеген жазуларды қамтиды. Зерттеуге В. В. Радлов, С. Е. Малов, Х. Н. Оркун, С. В. Киселев, И. А. Батманов және басқалар үлес қосты.
Талас ескерткіштері
1896–1898 жылдары бұрынғы Әулиеата өңірінде табылған. Бұл жаңалық Талас жазуларын алғаш анықтаушылардың бірі — В. А. Каллаур есімімен байланысты. Қазіргі таңда Талас ескерткіштерінің саны 10-нан асады. Оларды жариялауға Г. Гейкель, В. Радлов, П. Мелиоранский, С. Малов және өзге зерттеушілер атсалысты.
Орхон ескерткіштері
VII ғасырдың соңы мен VIII ғасырдың басындағы ірі мәтіндер: Құтлығ қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чор ескерткіштері және бірқатар шағын жазулар. Бұл топ түркі мемлекеттілігі мен идеологиясын танытатын негізгі дереккөздердің бірі саналады.
Қосымша тақырып: ескерткіш мәтініндегі сөз байланысы және синтаксис
Көне түркі ескерткіштерін түсінудің маңызды қыры — тілдік құрылымды тану. Синтаксис грамматиканың негізгі салаларының бірі ретінде сөздердің тіркесу жолдарын, сөйлем түрлерін және сөйлем мүшелерін зерттейді. Кез келген тілдің синтаксистік жүйесі сөз тіркесі мен сөйлем арқылы көрінеді: адам қарым-қатынас жасау үшін сөйлейді, ойын бір сөзбен де, бірнеше сөздің тіркесімен де жеткізеді. Ойды білдіретін сөйлемдегі сөздер өзара синтаксистік байланысқа түседі.
Оқуға бағыт
Егер көне мәтіндерді тереңірек талдауды мақсат етсеңіз, сөз тіркесі түрлері, сөйлем мүшелерінің қызметі және мәтіндегі байланысу тәсілдері сияқты синтаксистік деңгейлерге назар аудару тиімді.