Гренландияның мұз құрсауынан бос жатқан учаскелеріндегі өсімдіктердің басым түрі - тундралық өсімдіктер
Гренландия
Гренландия — Жер шарындағы ең үлкен арал. Аумағы 2 миллион шаршы километрден асады және ол орасан зор физикалық-географиялық аймақ болып саналады. Гренландия еуропалықтардың Батыс жарты шарда алғаш ашқан жерлерінің бірі: IX ғасырдың соңында Исландиядан келген нормандар аралға тұңғыш рет аяқ басқан.
Алғашқы қадам
IX ғасырдың соңы: Исландиядан келген нормандар аралға қонып, Еуропаға оның бар екенін танытты.
Ғылыми зерттеу кезеңі
XVIII ғасырда зерттеуді даниялық отаршылдар бастады, XIX ғасырдың басында ағылшындар жалғастырды.
Халықаралық экспедициялар
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында әр елдің ғалымдары бірлескен экспедициялар ұйымдастырды.
Зерттелу тарихының негізгі белестері
- 1888 жыл: Нансен Гренландияның оңтүстік бөлігін алғаш рет кесіп өтті.
- XX ғасырдың 30-жылдары: неміс ғалымы А. Вегенер аралдың ішкі бөлігінде (Айсмитте станциясында) қыстап, метеорология мен гляциология бойынша құнды деректер жинады.
- Қазіргі кезең: зерттеулер әлі де жалғасуда, негізгі жұмыстарды көбіне америкалықтар жүргізеді; бұл бағыт кейде стратегиялық мақсаттармен, әскери базалар салу және жаттығулар өткізумен ұштасады.
Географиялық орны және табиғи қаталдығы
Гренландия солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 24° ендікке созылып жатыр. Оңтүстіктегі шеткі нүктесі — Фарвель мүйісі (59° 46′ с.е.), ал қиыр солтүстігі — Моррис-Джесеп мүйісі (83° 39′ с.е.), яғни Солтүстік полюске өте жақын. Полюске жақын орналасуы және суық ағыстардың ықпалы аралдың табиғи жағдайын аса қатал етеді.
Мұз жамылғысы
Арал аумағының төрттен үш бөлігінен астамын материктік қалың мұз қабаты басып жатыр. Мұздықтар орталық бөлікті тұтас жауып, кей жерлерде жағалауға дейін созылады.
- Биіктік
- Мұздық бетінің шамамен жартысы 2000 м-ден жоғары.
- Орташа қалыңдық
- 1600 м (кей деректе — 2300 м).
- Ең жоғары қалыңдық
- 3400 м-ге дейін.
- Шеткі бөлігі
- Кей жерде 100 м-ге дейін жар-құз жасап үзіледі, кей жерде біртіндеп төмендейді.
Мұздықтар мен айсбергтер
Гренландиядағы ең ірі мұздықтардың бірі — қиыр солтүстікте орналасқан Петерман мұздығы. Мәңгі мұздардың теңізге жетуі нәтижесінде оңтүстікке қарай жүзетін мұзтаулар (айсбергтер) түзіледі. Атлант мұхитында айсбергтер кейде 40° солтүстік ендікке дейін кездеседі.
Жалпы құрылымы бойынша Гренландияның басым бөлігі платформалық аймаққа жатады.
Өсімдік жамылғысы
Мұздан бос жатқан өңірлерде өсімдіктердің негізгі типі — тундра. Солтүстікке қарай өсімдік түрлері сирей түседі: қына мен мүктің алуан түрі кең таралған. Кей жерлерде биіктігі 2–3 метрге жететін қайың, қандыағаш, арша, қара жидек өседі, ал көкшіл-жасыл шалғындар жиі ұшырасады.
Канадалық Арктика архипелагы
Канадалық Арктика архипелагы көптеген ірі аралдардан тұрады. Ең үлкендерінің қатарына Баффин жері (512 мың км²), Элсмир аралы (200,5 мың км²) және Виктория аралы (212 мың км²) жатады. Бутия мен Мелвилл түбектерін қоса есептегенде, бұл аймақтың жалпы аумағы шамамен 1 500 мың км²-ге жетеді.
Жер бедері және геологиялық құрылым
Кристалл жоталар
Баффин жерінің оңтүстігі мен шығысы, Девон аралының шығысы және Элсмир аралының оңтүстік-шығысы ежелгі кристалл жоталар жүйесіне жатады (Канада қалқанының жалғасы). Биіктіктері 1500–2000 м-ге дейін барады.
Таулы аймақтар
Элсмир аралының солтүстігі мен Аксель-Хейберг аралы түгелге жуық таулы. Бұл таулар төменгі палеозойдағы қатпарлы құрылымдарға жатады және Шығыс Гренландия тауларының (Иннуит жүйесі) жалғасы ретінде қарастырылады.
Үстірттер мен жазықтар
Баффин жері мен Девон аралынан бастап архипелагтың батыс бөлігі Солтүстік Америка үстіртіне жатады. Жер бедері негізінен жазық, ара-арасында ғана шағын биіктіктер кездеседі.
Климаттық ерекшеліктері
Жазғы орташа
+10°C
Көп жағдайда +10°C-тан аспайды.
Күндізгі максимум
+21…+24°C
Жекелеген күндері жылынуы мүмкін.
Қыстағы орташа
−35°C
Ең суық айдың орташа температурасы.
Төменгі шек
−50°C-тен төмен
Аса қатал суықтар тіркеледі.
Жауын-шашын
Жауын-шашын мөлшері өте аз: жылына, әдетте, 200–250 мм-ден аспайды.