Жалпы және педогогикалық психология ғылыми

Еңбек үстінде жеке адамның сапалары, психологиялық процестерінің ерекшеліктері және мінез-құлық қасиеттері айқын көрінеді. Сонымен бірге еңбек — осы процестерді жетілдірудің және тұлғалық қасиеттерді қалыптастырудың ең негізгі құралы.

Еңбек әрекетінің арқасында адамда ойлау, қабілет пен ынта дамиды; білім, іскерлік және дағды қалыптасады; ерік күшейіп, мінез орнығады.

Еңбек тәрбиесі қашан басталуы керек?

Баланы екі жастан бастап еңбекке тәрбиелеу орынды, әрі бұл үдеріс оқумен ұштасуы қажет. Баланың даму кезеңдеріне сай еңбек мазмұны да өзгеріп отырады.

Мектепке дейінгі кезең

Бұл жаста баланың еңбектенуге де, оқуға да ықыласы болғанымен, негізгі әрекет түрі — ойын. Ойын арқылы ол айналаны танып, қимыл-қозғалыс тәжірибесін жинақтайды.

Мектеп кезеңі

1-сыныпта ойынға құмарлық толық басылмаса да, жетекші әрекет біртіндеп оқу еңбегіне ауысады. Жүйелі оқу баланың жауапкершілігін, тәртібін және табандылығын қалыптастырады.

Ойын мен еңбектің байланысы: А. С. Макаренко көзқарасы

Көрнекті кеңес педагогы А. С. Макаренко балаларды еңбекке тәрбиелеу мәселесіне ерекше мән берді. Ол белсенділікке, шығармашылыққа және инициативалыққа тәрбиелеуде тек «үлкен істер» ғана емес, ойынның да ықпалы бар екенін дәлелдеді.

«Бәрінен бұрын ойын мен жұмыс арасында үлкен айырмашылық жоқ екендігін айту қажет… Жақсы ойын жақсы жұмысқа, жаман ойын — жаман жұмысқа ұқсайды».

— А. С. Макаренко

Макаренко ойынның тәрбиелік мәнін ашып көрсете отырып, әрекетсіз, енжар ойындарға әуес баладан бастамасыз, қиындықты жеңуге дағдыланбаған, жаңалыққа ұмтылмайтын адамның қалыптасу қаупін атап өтеді. Оның ойынша, күш жұмсалмайтын ойын — әрқашан «жаман ойын».

Тәрбиелік ойынға қойылатын талаптар

Бала ойыншықты бөлшектеп, қайта жинап, құрастырып, әрекет арқылы үйренсін.
Бір бастаған ісін аяқтамай, екіншісіне секірмей, нәтижеге дейін жеткізуге дағдылансын.
Ойыннан болашаққа қажет пайдалы қырларды түсінуге жол ашылсын.

Мұндай жағдайда ойын баланы еңбекке жұмылдырудың әсерлі құралына айналады. Ал біліммен қатар жүрмейтін, саяси және қоғамдық тәрбиемен қабыспайтын еңбек тәрбиесінің пайдасы аз: ол бейтарап, бағытсыз әрекет болып қалуы мүмкін.

Ерік сапалары және инициатива: тұлға дамуының өзегі

Психологияда жеке тұлғаның сапалары, соның ішінде ерік (тұрақтылық, дербестік, инициатива және т.б.) туралы көптеген зерттеу жүргізілгенімен, толық ашылмаған қырлар әлі де бар. Сондықтан бұл мәселелерді елеусіз қалдыруға болмайды: керісінше, тұлғаның ерік сапаларын терең зерттеу — өзекті міндеттердің бірі.

Бұл мәселені талдау үшін адамның ерік белгілеріне, мінезіне және қасиеттерінің қалыптасу жолдарына назар аудару қажет. Бұл — психологтар қауымының алдында тұрған ірі ғылыми проблемалардың бірі.

Инициатива деген не?

Инициатива — еріктің саналы ықпалының бір көрінісі. Инициатива көрсету — мінездегі дербес қасиеттің қалыптасуының белгісі.

Ерік қалай қалыптасады?

Ерік сапалары тәрбие барысында дамып, өзіндік тәрбие кезінде жетіледі. Ол қоғамдық дәлелдермен, мақсаттылықпен және сыртқы қайшылықтарды жеңе білумен өлшенеді.

Ерік қайда көрінеді?

Ерік сапалары іс-әрекет үстінде айқындалады. Олар өмір тәжірибесі арқылы жинақталып, нақты әрекетте сыналады.

Еріктің негізгі сапалары

Дербестік

Адамның өз қылығын өзі анықтап, кездейсоқ ықпалдарға бағынбай, өз сенімі мен біліміне сүйеніп әрекет етуі.

Шешімділік

Мақсатты айқындап, күмәнді созбай, нақты қадамға көшу және таңдаудың жауапкершілігін көтеру қабілеті.

Өзін-өзі ұстай білу

Көңіл күйдің ауытқуына қарамастан, әрекетті реттеп, тәртіп пен мақсатқа адал бола алу.

Жасөспірім кезеңі: 6–7 сынып және 13–14 жас

6–7-сынып оқушыларының дербестігі көбіне «Мен еліме қандай пайда келтіремін және оны қалай жүзеге асырамын?» деген ішкі сұрақтар арқылы байқала бастайды. Психологиялық және педагогикалық әдебиеттерде бұл кезеңді жиі «толқымалы жас» деп сипаттайды.

Бұл жаста ұлдар мен қыздардың мінезі айқындалып, өмірге көзқарасы мен сенімі қалыптаса бастайды. Мінез-құлық бағдарланып, айналасындағылармен қарым-қатынас мәдениеті орнығады. Оларды жасөспірімдер деп атаймыз.

13–14 жастағы дамудың ерекшелігі

Қазіргі ғылым мен техниканың қарқынды дамуы жағдайында инициативалық, еңбекке белсенді қатысу, қабілеттілік, алғырлық және еңбектен ләззат ала білу — адамның айрықша құндылықтары. Инициатива әрдайым қоғамдық заңды ықпалға сай, тұлғаның саналы әрі орнықты қасиеттерінен туындайды.

Сондықтан 13–14 жаста оқушылардың ақыл-ойы шапшаң дами бастайды да, болашақ өміріне тірек болатын дүниетаным мен мінез ерекшеліктері қалыптасады. Дегенмен бұл кезеңде дене дамуы мен психологиялық жетілу әркелкі жүруі мүмкін: олар балалық шақтан алыстаса да, толық ересек деуге әлі ерте.

Жасөспірімдердің ойы мен көңіл күйінде, мінез-құлқында қарама-қайшылықтардың жиі кездесуі заңды. Ал 13–14 жас шамасында тәрбие жұмысын шебер ұйымдастырмаса, жасөспірім мен ересек адам арасында келіспеушілік тууы ықтимал.

Психология ғылымының міндеті: мінез-құлықты түсіндіру және еңбекке баулу

Психологтар бала мен ересек адамның жас ерекшеліктерін зерттей отырып, өмірге қажетті көптеген мәселелерді көтерді. Жалпы және педагогикалық психология саласындағы зерттеулер тұлға психологиясын, сондай-ақ қажетті қасиеттердің даму заңдылықтарын анықтауға бағытталды.

Оқушылардың ар-ұжданы мен даму заңдылықтарына сүйене отырып, тұлғаның мінез-құлқын зерттеу, еңбек сүйгіштікке баулу арқылы жаңа адам тәрбиелеу — психология ғылымының маңызды бағыттарының бірі.

Неге еңбек сүйгіштік жоғары бағаланады?

Еңбек сүйгіштік пен жаңалыққа талпыну оқушыны дамуға жетелейді.
Еңбекке шығармашылық көзқарас қабілетті іске қосуды үйретеді.
Жауапкершілік сезім тәртіп пен сенімділікті нығайтады.
Патриоттық рухты тәрбиелеудің пәрменді «мектебі» ретінде қызмет етеді.