Қазақша рефераттар

Қаржы ресурстары - мемлекеттің, фирманың және мекеменің қарамағындағы ақшалай қаражаттар

Қаржының экономикалық мәні: ақша қозғалысы және қоғамдық ұдайы өндіріс

Қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі сан алуан өзара байланыстар ақша арқылы тоғысып, жүзеге асады. Сонымен қатар ақша тауар айналысынан біршама бөлектеніп, салыстырмалы түрде дербес қозғалыс жасайды. Осы қозғалыстың нәтижесінде, біріншіден, мемлекеттің, кәсіпорындардың, фирмалардың және халықтың ақша қорлары қалыптасады; екіншіден, ақша айналысының өзі ұйымдасады.

Экономикалық қатынастардың айрықша нысаны ретінде қаржы ұғымы осы ақша қорларының қозғалысымен тікелей байланысты. Ол қоғамдық өнімді ақша нысанында бөлу барысында пайда болатын экономикалық қатынастардың кең ауқымын қамтиды.

Негізгі түйін

Қаржы — бұл жай ғана ақша емес, ақша қорларын құру, бөлу, пайдалану және осы процестерге бақылау жасауға қатысты қатынастар жүйесі.

Қаржының категория ретіндегі орны және тарихи қалыптасуы

Қаржы қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты және айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіре отырып, экономикалық категория ретінде көрінеді. Құн категориялары жүйесінде (ақша, баға, несие, пайда, жалақы және т.б.) тарихи қалыптасқан категория ретінде қаржы белгілі орын алады және өзінің ішкі ерекшеліктерімен, ұдайы өндірістегі өзгеше рөлімен сипатталады.

Қаржы ұғымы мемлекетпен қатар, қоғамның таптарға жіктелуі жағдайында, мемлекеттің дамуы мен оның ресурстарға деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты, жүйелі тауар-ақша айырбасы орныққан кезде пайда болып, дамыды. «Қаржы» атауы алғаш рет ХІІ–XV ғасырларда Италияда «ақшалай төлем» мағынасында кең қолданылды. Кейін ол халықаралық деңгейде таралып, мемлекет өзінің әлеуметтік-экономикалық функцияларын орындауға жұмылдырылатын ақша ресурстарын қалыптастырумен байланысты ұғымға айналды.

Нарықтық экономика жағдайында қаржы жалпы қамтушы тауар-ақша қатынастары аясында жүретін нақты әрі үздіксіз ақша айналымын, ақша ағындарын бейнелейді. Қаржының мәні, оның даму заңдылықтары және ұдайы өндірістегі рөлі қоғамның экономикалық құрылымымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.

Ақша қозғалысы әрдайым қаржы ма?

Экономикалық өмірде қоғамдық қатынастардың сыртқы көрінісі әртүрлі қатысушылар қаражаттарының қозғалысы түрінде байқалады. Бұл қозғалыс нақты ақшамен немесе қолма-қол ақшасыз есеп айырысу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Алайда ақшаның кез келген қозғалысы қаржы операциясы бола бермейді, өйткені ақша түрлі экономикалық категориялар арқылы қоғамдық өнім құнының қозғалысын қамтамасыз етеді: баға, еңбекке ақы төлеу, қаржы, несие және т.б.

Тікелей қаржы операцияларына мысалдар

  • Кәсіпорындар мен фирмалардың өзара қолма-қол ақшасыз есеп айырысулары.
  • Негізгі капиталға жұмсалатын амортизациялық сомаларды есептеу.
  • Пайданы бөлу және кәсіпорын ішінде мақсатты қорларды қалыптастыру.
  • Салықтарды мемлекеттік бюджет кірістеріне аудару.
  • Қайырымдылық қорларына қаражат бөлу.
  • Экспортталатын тауарлар үшін кеден баждарын төлеу және басқа да операциялар.

Қаржының қажеттілігі тауар-ақша қатынастарының өмір сүруімен байланысты. Тауар өндірісі дамып, нарықтық айырбас кеңейген сайын өнімді өндіру және бөлу екі нысанда жүзеге асады: натуралды-заттық және құндық. Құндық қозғалыс өнімнің натуралды қозғалысын қамтамасыз ететін белгілі ақша қорларын құру, бөлу және пайдалану арқылы іске асады.

Қаржының шегі: қай ақша қатынастары қаржыға жатпайды?

Қаржыны ақша қатынастарының бүкіл жиынтығымен теңестіру дұрыс емес. Ақша қатынастары, жалпы алғанда, қаржыдан кең; ал қаржы — тек ақша қорларының қозғалысымен тікелей байланысты ақша қатынастарын ғана қамтиды. Басқа ақша қатынастары қаржы шеңберінен тыс қалады.

Қаржы қатынастарына кірмейтін мысалдар

  • Шығындардың барлық түрін ақшалай есепке алу және оларға бақылау жасау.
  • Өнімді ақша нысанында өлшеу, өзіндік құнды калькуляциялау, баға белгілеу.
  • Ақшалай түсімді есепке алу мен сақтау, ақша айналысын реттеу сияқты операциялар.
  • Сауда жүйесі арқылы сатып алу-сату кезінде туындайтын ақша қатынастары (мұнда реттеу көбіне азаматтық-құқықтық әдістермен жүреді).

Ескерту: Сауда қатынастарында тараптардың құқықтары мен міндеттеріндегі теңдік (тепе-теңдік) азаматтық-құқықтық әдіске тән белгі ретінде көрінеді.

Қаржы — бөлгіштік категория

Қаржы, ең алдымен, бөлгіштік категория. Оның пайда болуы мен қызмет етуі қоғамдық өнімді бөлу сатысында айқын көрінеді: мұнда қоғамдық өнім құны мақсатты арналымдар бойынша және шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында бөлінеді. Әр субъект өз үлесін алуға тиіс, ал бұл процесс қаржының қатысуынсыз толық жүзеге аспайды.

Қаржы қоғамдық өнімді жасау мен пайдалану арасындағы ажырамас байланыстырушы буын болып табылады. Жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық табысты жасау, бөлу және қайта бөлу барысында қалыптаса отырып, ол қоғамның түпкілікті пайдалануға жіберетін материалдық ресурстар бөлігінің ақшалай көрінісін білдіреді.

Қаржының басты арналымы

Табыс пен ақшалай қорларды қалыптастыру арқылы мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаражаттарға деген қажеттіліктерін қамтамасыз ету және қаржы ресурстарының жұмсалуына бақылау жасау.

Ақша мен қаржының айырмашылығы

Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, функциялары жағынан да айырмашылығы бар. Ақша — ассоциацияланған өндірушілердің еңбек шығындары өлшенетін жалпы эквивалент. Ал қаржы — жалпы ішкі өнім мен ұлттық табысты бөлудің экономикалық тетігі, ақша қорларын құру мен пайдалануға бақылау жасаудың құралы.

Қаржы өндіруге, бөлуге және тұтынуға ықпал етеді және объективті сипатқа ие. Ол өндірістік қатынастардың белгілі бір сферасын білдіретін базистік категория ретінде қарастырылады. Ақша қатынастары экономикалық қатынастарға жатады, ал экономикалық қатынастар қоғамдық қатынастар жүйесіндегі айқындаушы бөлік — өндірістік қатынастарға кіреді. Демек, қаржы қатынастары өндірістік қатынастардың бір бөлігі болып саналады.

Қаржының басқа категориялармен байланысы: баға және несие

Қоғамдық өнімді бөлу процесі күрделі: өндірісте жасалған құн шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында, ал әр субъект ішінде мақсатты арналымдар бойынша бөлінеді. Бұл процесті әртүрлі экономикалық категориялар қамтамасыз етеді және олардың әрқайсысы өзіне тән рөл атқарады.

Баға

Баға — тауар құнының ақшалай көрінісі. Ұлттық табыс бөлінбестен бұрын тауар сатылуы тиіс. Баға өнімді өткізуден түсетін ақшаның мөлшерін алдын ала айқындайды және кейінгі бөлудің бастапқы негізі болады. Гиперинфляция кезеңінде Қазақстанда бағаның күрт өсуі оның бөлгіштік функциясын күшейтті.

Сонымен қатар баға сұраным мен ұсынымды реттеп, ұдайы өндіріске, шығынды өтеу қорының мөлшері мен құрылымына, демек, табысқа да ықпал етеді.

Несие

Қоғамдық өнім құнын бөлуге несие де қатысады, ал қайта бөлу процестері несиелік қатынастар сферасында жүреді. Қаржы мен несие өзара байланысты: олар күрделі жұмсалым мен айналым қаражаттарын қалыптастырудың көздері ретінде кәсіпорындардың ақша қорлары айналымын ұлғаймалы негізде қамтамасыз етеді.

Әдетте қаржылық әдіспен шаруашылық органдарының ақшаға деген тұрақты қажеттіліктері, ал несиелік әдіспен уақытша мұқтаждары қанағаттандырылады.

Қаржы ресурстары: мазмұны және құрылымы

Материалдық мазмұны жағынан қаржы — бұл мақсатты ақша қорлары; олардың жиынтығы елдің қаржы ресурстарын құрайды. Қаржы ресурстары — мемлекеттің, фирманың және мекеменің қарамағындағы ақшалай қаражаттар. Қоғамдық жалпы өнім мен ұлттық табыстың өсуі — қаржы ресурстарының артуындағы басты шарт.

Дегенмен «қаржы» мен «қаржы ресурстары» — бара-бар ұғымдар емес. Қаржы ресурстары өздігінен қаржының мәнін толық ашпайды. Қаржы ғылымы ресурстарды жасау, бөлу және пайдалану негізінде туындайтын қоғамдық қатынастарды, сондай-ақ қаржы қатынастары дамуының заңдылықтарын зерттейді.

Қаржы ресурстарының екі ірі бөлігі

1) Мемлекеттік кірістер

Олар республикалық және жергілікті бюджеттерде шоғырланады. Мемлекеттік кірістер заң тәртібімен бекітіліп, мемлекеттің функцияларына сәйкес жұмсалады. Салықтар, займдар және ақша эмиссиясы — мемлекеттік кірістерді жұмылдырудың негізгі әдістері.

2) Кәсіпорындар, фирмалар және ұйымдардың қаржы ресурстары

Бұл — шаруашылық жүргізуші субъектінің қарамағындағы, қаржылық міндеттемелерді орындауға, ұдайы өндіріс шығындарын қаржыландыруға және қызметкерлерді экономикалық ынталандыруға арналған ақшалай табыстар мен түсімдер.

Қаржы ресурстары меншікті және соған теңестірілген қаражаттар есебінен, қаржы нарығында ресурстарды жұмылдыру арқылы, сондай-ақ қаржы-банк жүйесі арқылы қайта бөлу жолымен алынатын түсімдер арқылы қалыптасады.

Қаржы ресурстарының бастапқы қалыптасуы кәсіпорын құрылған кезде, яғни жарғылық капитал жасақталғанда орын алады. Шаруашылық жүргізудің ұйымдық-құқықтық нысандарына қарай оның көздері: акционерлік капитал, кооператив мүшелерінің пай жарналары, салалық құрылымдар арқылы қалыптасатын қаржы ресурстары, ұзақ мерзімді несие, бюджет қаражаттары және басқа көздер болуы мүмкін.

Жарғылық капиталдың мөлшері өндіріс процесіне инвестицияланған ақшалай қаражаттардың — негізгі және айналым қаражаттарының — көлемін көрсетеді.