Кәсіпорынның өндірістік қабілеті
Айналымдылық және төлем қабілеттілігі
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен төлем қабілеттілігі өндіріске салынған активтердің айналымдылық деңгейіне тәуелді. Айналымдылық көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса, соғұрлым активтер нақты ақша қаражаттарына жылдамырақ айналады. Бұл кәсіпорынға қарыздық міндеттемелерін уақытылы орындауға мүмкіндік береді.
Жоғары айналымдылық
Қаражаттың өндірістен ақшаға айналуын жеделдетеді және өтімділікті күшейтеді.
Төмен айналымдылық
Қорлардың, дебиторлық қарыздың және ақша қаражаттарының шамадан тыс шоғырлануын білдіруі мүмкін.
Айналым капиталының құрылымы және көрсеткіштері
Айналым капиталының айналымдылық деңгейі әр кәсіпорында әр түрлі. Айналымдылық көрсеткіштері кәсіпорын мүлкінің құрылымын айқындайды және активтердің жекелеген түрлерінің айналу жылдамдығына тікелей байланысты: негізгі құралдар, тауарлық-материалдық құндылықтар, дебиторлық қарыз және ақша қаражаттары.
Айналым ұзақтығына әсер ететін факторлар
Сыртқы факторлар
- Салалық ерекшелік: өнеркәсіпте ағымды активтер айналымы қызмет көрсету саласына қарағанда, әдетте, баяуырақ.
- Қызмет сипаты: өндірістік, жабдықтаушы, білім беру және т.б.
- Өндірістік қуат және сұраныс деңгейі, тұтынушылармен қарым-қатынас.
Ішкі факторлар
- Шығындарды басқару: өндіріске қажетті материалдардың оңтайлы мөлшерін анықтау.
- Баға саясаты және сатылым шарттары.
- Есеп саясаты: қорларды бағалау әдістерін тиімді қолдану (орташа өлшенген құн, FIFO, LIFO және т.б.).
Басқару тиімділігінің белгісі ретінде айналымдылық
Капитал айналымдылығының артуы материалдық құндылықтарды басқару жүйесінің тиімділігінің артқанын және кәсіпорынның өндірістік белсенділігінің өскенін көрсетеді. Ал активтердің айналымдылығы төмендесе, кәсіпорын қолында қорлар, дебиторлық қарыз немесе ақша қаражаттары шамадан тыс көлемде шоғырланып, қаражаттың бір бөлігі айналымнан «бөлініп» қалғанын білдіреді.
Ағымды активтерді жоспарлау қиындығы
Ағымды активтердің оңтайлы көлемін қалыптастыру, ең алдымен, кәсіпорынға қажетті активтер мөлшерін дәл анықтауға байланысты. Дегенмен, кәсіпорын қызметінің ерекшеліктеріне қарай ағымды активтердің негізгі бөлігі материалдық құндылықтардан, дебиторлық қарыздан және ақша қаражаттарынан тұрады.
Бұл элементтердің айналу жылдамдығы, пайда болу себептері мен динамикасы әркелкі болғандықтан, оларды жоспарлау, болжау және алдын ала дәл есептеу күрделі. Сондықтан мұндай активтерді басқаруда қаржыландыру және есеп айырысу тетіктері кеңінен қолданылады.
Дебиторлық қарыз неге маңызды?
Дебиторлық қарыз шоттарындағы қаражат ағымды активтердің айналымнан уақытша шығып қалған бөлігін көрсетеді. Бұл кәсіпорынды қосымша қаражаттарға мұқтаж етеді және қаржылық жағдайды күрделендіреді. Коммерциялық есеп айырысу қағидатымен жұмыс істейтін кәсіпорындар дебиторлық қарыздың мүмкіндігінше аз болғанын қалайды, өйткені бұл жалпы айналым жылдамдығын арттырады.
Мысалы, сатылған тауарлар (көрсетілген қызметтер, орындалған жұмыстар) бойынша дебиторлық қарыздың төмендеуі келісімшарттық міндеттемелердің орындалуына, табыс пен рентабельділік жоспарларының орындалуына оң әсер етеді.
Тиімділікті арттыру жолдары
Басқа шоттардағы айналым қаражаттарының азаюы, әдетте, олардың тиімді пайдаланылып жатқанын білдіреді: қаражат өндірістік процестен шығып қалмай, тауарлық нысаннан ақшалық нысанға уақтылы ауысады.
Практикалық шаралар
- Есеп айырысу және төлем тәртібін (дисциплинасын) нығайту.
- Кәсіпорындармен, қаржы және салық органдарымен тікелей шаруашылық-қаржылық қатынастарды дамыту.
- Келісімшарт тәртібін күшейту және міндеттемелердің толық әрі уақытылы орындалуын бақылау.
- Есеп айырысудың прогрессивті нысандарын қолдану тәжірибесін кеңейту.
Қысқа мерзімді қаржыландыру және шағын несиелер
Дебиторлық қарызда шоғырланған және тұралап қалған қаражатты қысқартудың маңызды факторларының бірі — ағымды активтерді толықтыруға бағытталған қаржы ресурстарын тарту. Кәсіпорындар өздерінің ағымды активтерін тиімді пайдалануға көмектесетін қысқа мерзімді несиелерді қажет кезінде және қажет көлемде тарта білуі тиіс.
Нарықта қалыптасқан нысандар
Қазақстанда ағымдағы активтерді қысқа мерзімді қаржыландырудың әртүрлі тәсілдері дамып келеді.
Шағын несие үлесі
Банктік және бюджеттік несиелерді есептемегенде, қаражат көздері құрылымында шағын несиелердің үлесі шамамен 8%.
Дамыған елдердегі деңгей
Шағын несиелердің жалпы несиелердегі үлесі дамыған елдерде шамамен 20%.
Институционалдық алғышарттар
Шағын несиелеуді дамытудың мемлекет тарапынан қолдауды қажет ететіні байқалады. Бүкіләлемдік банктің деректеріне сәйкес, шағын несие беретін ұйымдар екі миллионнан астам кәсіпорынға қызмет көрсетеді, ал несиелердің жиынтық көлемі шамамен 2 млрд АҚШ долларын құрайды.
Осы бағытта Қазақстан Республикасында 2003 жылғы ақпан–наурыз айларында қабылданған «Несиелік серіктестіктер туралы» және «Шағын несие ұйымдары туралы» заңнамаларға шағын несиелеуді жетілдіруге бағытталған бірқатар өзгерістер енгізу қажеттілігі туындайды.
Қазақстан жағдайындағы басым құралдар
Нарықтық экономикада кәсіпорындардың ағымды активтерін қысқа мерзімді қаржыландыру мәселелерін зерттеу қаржы ресурстарын қалыптастырудың бірнеше жолын көрсетеді. Дегенмен, ағымды активтерді қаржыландыру тұрғысынан Қазақстан жағдайында кәсіпорындар үшін салыстырмалы түрде қолайлы құралдар ретінде шағын несиелер, вексельдік операциялар және факторинг ерекшеленеді.
Қорытынды
Кәсіпорындардың қысқа мерзімді өндірістік мұқтаждықтары үшін қаржы ресурстарын қалыптастыру мәселесі қаржыландыру көздерінің оңтайлы құрылымын таңдауға, тиімді шешімдер қабылдауға және оларды жүйелі түрде іске асыруға тікелей байланысты.