Шоқан Уәлиханов шығармалары
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов: ғалым, ағартушы, зерттеуші
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (шын есімі — Мұхаммедханафия; 1835–1865) — қазақтың ұлы ғалымы, XIX ғасырдағы демократтық-ағартушылық мәдениеттің алғашқы өкілдерінің бірі. Ол шығыстанушы, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ әрі ағартушы ретінде Қазақстан мен Орталық Азияны ғылыми тұрғыдан тануға өлшеусіз үлес қосты.
Әжесі Айғаным бала күнінде оны «Шоқаным» деп еркелетіп атағандықтан, Мұхаммедханафия есімі халық жадында Шоқан болып орнықты.
Қысқаша деректер
- Туған кездегі есімі
- Мұхаммедханафия
- Қызметі
- Шығыстанушы, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы
- Туған күні
- 1835 жыл (қараша)
- Туған жері
- Қостанай облысы, Сарыкөл ауданы, Күнтимес ордасы (Құсмұрын бекеті)
- Ұлты
- Қазақ
- Қайтыс болған күні
- 10 сәуір 1865 жыл
- Қайтыс болған жері
- Жетісу, Көшентоған (Алтынемел баурайы)
- Әкесі
- Шыңғыс Уәлиханов
- Анасы
- Зейнеп Шорманова
- Жұбайы
- Айсары Уәлиханова
- Балалары
- Жоқ
Өмірбаяны: қалыптасу жылдары
Шоқан 1835 жылдың қараша айында Құсмұрын бекетінде, қазіргі Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы Күнтимес ордасында аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың отбасында дүниеге келді. Әкесі сол кезеңде Аманқарағай дуанының аға сұлтаны болған; округ орталығы 1844 жылы Құсмұрын қамалына көшкен соң дуан атауы да Құсмұрын болып өзгертілді.
Тектік сабақтастық және орта
- Атасы Уәли — Орта жүздің ханы.
- Арғы атасы Абылай хан — Қазақ Ордасының Ұлық ханы; Шоқан — оның шөбересі.
- Балалық шағы қыста Күнтимес ордасында, жазда Есіл өңіріндегі ата жайлауда өтті; Сырымбеттегі хан ордасында да жиі болған.
Алғашқы білім және тілдік даярлық
Әкесі ашқан ауыл мектебінде хат таныған Шоқан ортағасырлық қыпшақ-шағатай тілін меңгеріп, парсы және араб тілдерінің негізін игерді. Жақындарының естеліктері оның бала кезінен білімге құмар, зерек болғанын айғақтайды: ол тарихи аңыз-әңгімелерге ерте қызығып, билердің сөзін, ақындардың жыр-дастандарын ықыласпен тыңдап өсті.
Тәрбиесіне әсіресе әжесі Айғаным айрықша ықпал етті: ол Шоқанға қазақтың аңыздарын, мақал-мәтелдерін, шешендік сөздерін жиі айтып, халық жады мен рухани мұрасын сіңірген.
Кадет корпусындағы кезең
1847 жылы 12 жасар Шоқан Сібір кадет корпусына оқуға түседі. Жабық әскери оқу орны болғанымен, мұнда әскери пәндермен қатар орыс және Батыс әдебиеті, география, тарих, философия, физика, математика, шетел тілдері оқытылды. Оқытушылар құрамында білімді, прогресшіл ойлы ұстаздар көп болды.
Алғаш келгенде орыс тілін білмеген Шоқан оны тез меңгеріп, қатарластарынан озық шықты. Курсант жолдасы Г.Н. Потанин оның қабілетін ерекше атап өтеді: Шоқан оқу орнына түспей тұрып-ақ сурет салуды да жақсы меңгерген.
Оқығандары мен қалыптасқан дүниетанымы
Ол Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский сияқты орыс классиктерін, Батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо еңбектерін оқып, заманының әлеуметтік ой ағымдарын аңғара алатын саналы тұлға ретінде қалыптасты.
Бағыт
Ғылыми пайым, зерттеушілік мәдениет
Нысан
Халық ауыз әдебиеті, тарих, этнография
Фольклор жинау және алғашқы ғылыми қадамдар
Кадет корпусында оқып жүргенде-ақ Шоқан ел ішіндегі жыр-дастандарды, аңыз-әңгімелерді жинауға ынталанды. Оның ерте жазып алған үлгілерінің бірі — «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жыры. Бұл деректерге Петербург университетінің профессоры, шығыстанушы И.И. Березин назар аударып, жас зерттеушінің қабілетін жоғары бағалады.
Шоқанның «Профессор И.И. Березинге хат», сондай-ақ Березин еңбектеріне жазған рецензиялары оның ерте жастан-ақ болашағы зор ғалым екенін көрсетеді.
Сурет өнері — өмірді танудың құралы
Шоқан үшін сурет салу — халық өмірін, қоныс-мекенін, тұрмыс көріністерін дәл бейнелеудің құнды тәсілі болды. Ол туған жері Сырымбет өңірінің жайлауларын, адамдарын, заттық мәдениетін қағазға түсіріп, зерттеулерін көрнекі дерекпен толықтырды.
Қызмет жолы және экспедициялар
Шоқан 1853 жылы 17 жасында кадет корпусын бітіріп, Батыс Сібір генерал-губернаторының кеңсесінде қызметте қалды. Бір жылдан соң генерал-губернатор Гасфорттың адъютанты болып тағайындалып, осы қызмет арқылы Орта Азия халықтарының тарихы, этнографиясы мен географиясын жүйелі зерттеуге мүмкіндік алды.
1855–1857: Жетісу, қырғыз елі және ғылыми танылу
- 1855 жылы Семей, Аягөз, Қапал арқылы Алматыға дейін сапарлап, қазақ-қырғыз фольклоры мен этнографиялық материалдар жинады.
- 1856 жылы полковник М.М. Хоментовский басқарған Ыстықкөл экспедициясына қатысып, қырғыз тарихы мен мәдениетін терең зерттеді.
- Әлем ғылымында алғашқылардың бірі болып «Манас» эпосының таңдаулы бөлігі — «Көкетай ханның ертегісі» бөлімін жазып алды және оны «дала Илиадасы» ретінде бағалады.
- 1857 жылы П.С. Семенов-Тян-Шанскийдің ұсынысымен Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне қабылданды.
Негізгі еңбектерге негіз болған материалдар
Экспедициялар барысында жиналған деректер кейін «Жоңғария очерктері», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы», «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы» сияқты еңбектерінің өзегіне айналды. Шоқан табиғатты да, ел тұрмысын да жазушылық дәлдікпен бейнелей білді.
Қашғария сапары: ғылыми ерлік
1858–1859 жылдары Шоқан Уәлиханов Қашғарияға құпия жағдайда сапар жасады. Бұл өлке сол кезеңде еуропалық зерттеушілер үшін жабық болатын; тіпті Р. Шлагинтвейттің талпынысы қайғылы аяқталғаны мәлім. Шоқан өміріне қауіп төнсе де, өлкенің тарихы, этнографиясы, мәдениеті, геологиясы және географиялық жағдайы туралы бұрын-соңды белгісіз аса құнды деректер жинап қайтты.
Осы сапардың қорытындысы ретінде оның ең әйгілі еңбегі — «Алтышардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» зерттеуі жазылды. Еңбек Ресейде де, шетелде де жоғары бағаланды.
Петербург кезеңі және елге оралу
1859–1861 жылдары Шоқан Санкт-Петербургте болып, ғылыми және әскери мекемелерде қызмет атқарды: картографиямен айналысты, Шығыс қолжазбаларын зерттеді, Орыс географиялық қоғамының ғылыми жұмыстарына қатысты. 1860 жылы марапат алып, әскери шені көтерілді; II Александр патшаның қабылдауында болып, қазақ халқына шенеуніктердің әділ қарауы туралы өтінішін батыл жеткізді.
Дегенмен Петербургтің ылғалды климаты денсаулығына әсер етіп, елге қайтуға мәжбүр болды. Омбыда даладағы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру мәселелеріне араласып, «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардың көші-қоны туралы», «Сот реформасы туралы» сияқты жазбаларында өз көзқарасын білдірді.
Соңғы жылдары
1862 жылы Шоқан Атбасар округінің аға сұлтаны болуға талпынып, мақсатын Достоевскийге жазған хатында түсіндіреді: елге пайдалы болуды, шенеуніктер мен ықпалды топтардың қысымынан қорғауды көздеді. Алайда генерал-губернатор оның беделінен қауіптеніп, түрлі сылтаумен бекітпей қойды.
1864 жылы ол генерал Черняевтың Оңтүстік Қазақстанға жасаған жорығына аудармашы әрі мәмілегерлікке көмектесу үшін қатысады. Бірақ жергілікті халыққа жасалған қатігездікті көрген соң әскери қызметтен өз еркімен кетеді. Кейін Верныйға (Алматы) келіп, Тезек төренің ауылында тұрақтайды және Айсарыға үйленеді.
Ескі өкпе ауруы асқынып, Шоқан 1865 жылдың сәуірінде дүние салды. Сүйегі Алтынемел баурайындағы Көшентоғанға қойылды.
Шоқан және Абай: рухани үндестік
Қазақтың ұлы ойшыл-ағартушылары Шоқан мен Абайдың дүниетанымында айқын үндестік бар. Екеуі де ауыз әдебиетін рухани тәрбие мен тарихи танымның аса бағалы қайнар көзі деп білді: Шоқан оны халық тарихын танытатын дерек ретінде қарастырса, Абай көркемсөз қуатын адамды кемелдікке бастайтын тәрбиелік құралға айналдырды.
Ортақ ұстанымдар
- Шығыс және Батыс мәдени мұрасын қатар игеру, білімді үздіксіз толықтыру.
- Халықтық сөз өнерін (мақал-мәтел, нақыл, тұрақты тіркес, жыр жанрлары) рухани қажеттілікке жарату.
- Қазақ қоғамын ілгерілетудің негізгі шарты ретінде оқу-білімді ұлықтау.
- Тарих тәжірибесін қорытып, халықтың сенімді болашағына жол іздеу.
Бұл үндестік — олардың жеке ұқсастығынан ғана емес, сол дәуірдің тарихи-әлеуметтік қажеттіліктерінен туындаған ортақ мұраттың көрінісі: халықты надандық тұманынан арылтып, өркениетті даму жолына бағыттау.