Қазіргі заманның жетістіктерін пайдалана отырып, компьютермен Мәдидің бейнесін жасаттық
Мәди Бәпиұлының бізге жеткен бейнесі: күмән, дәлел және жаңғырту
Биыл туғанына 125 жыл толғалы отырған қазақтың ұлы перзенттерінің бірі — әнші, ақын, композитор Мәди Бәпиұлы туралы көп жазылып, көп айтылып жүр. Дегенмен небары 41-ақ жыл ғұмыр кешкен, өмірі арпалыс пен аласапыранға толы заманда өткен Мәдидің шынайы келбеті бізге дәл жетті ме деген сұрақ ойдан кетпейді.
Фотосурет төңірегіндегі күмән және қабылданған дәлел
Былтырдан бері Мәдидің 125 жылдығын атап өту туралы әңгіме көтеріле бастағанда, көпшілік назарын тағы да бір мәселе өзіне тартты: бізге белгілі сурет шынымен Мәдиге тиесілі ме? Тіпті, «бұл Мәди емес, басқа адам» дейтін сөздер де айтылды.
Алайда бұл фотосурет 1968 жылы туыстарынан табылған, Мәдидің өз бейнесі деп танылып, белгілі өнертанушы Жарқын Шәкәрімов Қарқаралы қаласында Жүсіпбек Елебековтің 100 жылдық мерейтойында сахнаға шығып, салтанатты түрде аудан әкіміне өзінің қолтаңбасымен табыс еткені айтылады.
Осы дерекке сүйене отырып, бұдан былай бұл суретті Мәдидің шынайы фотосы ретінде қабылдау қажет деген тұжырым жасалады.
Неліктен сурет күдік тудырды?
Суретке қарағанда қырықтың ішіндегі азаматтан гөрі, алпыстан асып, тіпті жетпіске таяғандай, өмірден қажып, жүдеп отырған адам көрінеді. Екі иығынан су кеткендей, шаршаңқы кейіп бірден байқалады. Соған қарамастан, анық назар салған адам көзіндегі нұрды, терең ақылды және бойындағы зор күштің табын сезуі мүмкін.
Мұндай әсердің өзіндік себептері де бар: сол кезеңдегі техникалық мүмкіндік шектеулі болды. Оған қоса, қуғын көріп, жағдайы қиындап, арып-ашып, көңіл-күйі жүдеп, бірнеше күн қараңғы абақтыда жатқан жерінен алып шығып, басына бөтен біреудің тымағы мен күпісін кигізе салып түсірген болуы ықтимал. Осындай жағдайда түсірілген фотодан Мәдидің толық болмысын тану оңай емес.
Ауыр сұрақ
Өткен ғасырдан жеткен сапасы төмен жалғыз фотосурет келер ұрпаққа Мәдидің тұтас образын жеткізе ала ма?
Образдың сақталған орны: ән, сөз және естелік
Фотода толық көрінбеген болмыс, шын мәнінде, Мәдидің әндерінде сақталды. Оның бейнесі Мәдимен жүздескен, бірге жүрген адамдардың әңгімесі арқылы да жетті. Бүгінгі күні Мәдиді көзімен көрген адам қалмағандықтан, ендігі міндет — қолдағы деректерді жинақтап, сипаттамалар мен суреттемелерге сүйене отырып, ғылым мен техниканың жетістіктері арқылы келбетін жаңғырту.
Компьютерлік жаңғырту: қандай деректер негіз болды?
1) Басты негіз — қолда бар фото
Ең алдымен, Мәдидің қолдағы фотосы алынды. Заманауи құралдардың көмегімен компьютер арқылы бейнені жасау көзделді.
2) Ауызша және жазбаша сипаттамалар
Мәди туралы жазылған еңбектер мен туыстарынан жеткен әңгімелерге сүйенгенде, ол ірі денелі, батыр тұлғалы, жауырыны жалпақ, көзі өткір адам болған; киімді жинақы әрі өзіне жарасымды етіп киген.
3) Мінез бен қайратты айғақтайтын деректер
Мәди күшті әрі епті болғаны айтылады: қақтығыстарда ат үстінен оны ешкім оңайлықпен түсіре алмаған, топқа жалғыз қарсы шығуға да қаймықпаған. Бұл оның жүректілігін және жауынгерлік өнерді меңгергенін аңғартады.
4) Рухани болмыс
Артында мәңгі өшпес әндер мен мол мәдени мұра қалдырған тұлғаның бейнесінен ішкі жан дүниесінің байлығы да сезілуі тиіс. Сонымен бірге орындалмай қалған армандары болғанын да өлең жолдары меңзейді.
Мысалы, «Шіркін-ай» өлеңіндегі «…қызығын атқан таңның көре алмадым…» деген жолдар Мәдидің ішкі мұңын, жүзеге аспай кеткен талай арманын аңғартатындай.
Көзқарас, бет-пішін, киім: образды нақтылау
Сыртқы кескін айқындала бастаған соң, алдымен көзқарасқа мән берілді. Естеліктерде оның көзі өткір, беті сопақша, мұрны қоңқақ, қалың қара мұртты болғаны айтылады; мұртын сәнмен бастырып отырған. Сақалды төменгі еріннің астынан, иектің үстіне ғана қойғаны да көрсетіледі. Көбіне еуропаша киініп, жұқа пальто кигені жөнінде де дерек бар.
Естеліктердегі ең әсерлі деталь
Көп адам «оның көзіне ешкім тіктеп қарай алмаған» дейді. Кейбірі тіпті «қып-қызыл, қасқырдың көзіндей» болғанын да айтады. Бұл сипаттамалар Мәдидің даңқы ел ішіне ерте тарап, талайдың үрейін де, құрметін де оятқанын аңғартуы мүмкін.
Өңдеу логикасы: пропорцияны бұзбай, сенімді бейне жасау
Жаңғырту барысында фотодағы бейнедегі иық тіктеліп, мойын көрінетіндей жағасы ашылды; басындағы ескі тымақ алынып, орнына бөрік кигізілді. Үстіндегі күпі-ішік шешіліп, шапан жамылды. Мұның бәрі компьютерлік өңдеумен орындалды.
Адам денесінің табиғи пропорциялары бұзылмауы үшін, бойы мен жасы шамалас бірнеше адам әртүрлі қырынан фотоға түсіріліп, сол материалдар арқылы бет терісі, қас-қабақ құрылымы, жалпы пластикасы нақтыланды. Содан кейін Мәдидің фотосы бетке салынып, көзі, жағы, мұрны, қас-қабағы, ерні дәл орнына келтірілді. Компьютер көмегімен күнге қарсы сығырайып қалған көз ашылып, бет терісі мен сақал-мұрт та өңделді.
Киім таңдауы: әлеуметтік жағдай мен «серілік» болмыс
Киім мәселесінде Мәдидің ауқатты әулеттен шыққаны, бұлғын ішік пен құндыз бөрік киюге мүмкіндігі болғаны ескерілді. Сондықтан басына құндыз бөрік кигізіліп, үстіне қиғаш жағалы, шытырмалы ақ жібек көйлек таңдалды. Ал шапан жұқалау, қарапайымдау етіп беріліп, жағасы мен өңіріне жіңішке оқа жүргізілді: қанша дегенмен, Мәдидің сері болғанын да ұмытпау керек.
Қорытынды: 32–35 жас шамасындағы Мәди образы
Осы шешімдердің нәтижесінде көз алдымызға 32–35 жас шамасындағы Мәдидің бейнесі шықты. Әрине, біреулер бұл өңделген образдан өз танысын немесе жақынын көргендей ұқсастық табуы мүмкін — бұл табиғи нәрсе. Бірақ мұндағы мақсат — бір адамға ұқсату емес, жеткен деректерді жинақтап, көркем әрі ғылыми қисынға сыйымды тұтас бейне жасау.
Кескіні мен келбеті жарасқан, бойында алапат күш бар, сабырлы әрі ақылды, сонымен бірге жан дүниесі нәзік, өмірден көп нәрсені армандап, қыршын кеткен Мәди осындай болды деп сенейік.
Дереккөз көрсетілімі: [1; 30 б.]