Акселератор қағидасы мультипликация теориясымен тікелей байланысты
Акселератор қағидасы және мультипликация теориясы
Акселератор қағидасы мультипликация теориясымен тікелей байланысты. Мультипликатор теориясы автономды инвестициялардың ұлттық табыстың өсуіне әсерін зерттесе, акселерация қағидасы кері бағыттағы құбылысты — ұлттық табыс өсімінің инвестициялардың ұлғаюына ықпалын — түсіндіреді.
Бұл өзара байланыс ұдайы өндіріс процесінің маңызды тетігі әрі экономиканы көтерудің негізгі факторларының бірі ретінде қарастырылады.
Акселерация әсерінің механизмі
Тізбекті тәуелділік қалай пайда болады?
- Инвестициялар нәтижесінде табыс өседі.
- Табыс өскен сайын тұтыну тауарларына сұраныс күшейеді, соған сай өндіріс көлемі ұлғаяды.
- Өндірісті кеңейту өндіріс құралдарына — машиналарға, жабдықтарға, шикізатқа — қосымша сұраныс туғызады.
- Нәтижесінде инвестициялық тауарлар өндірісі тұтыну тауарлары өндірісіне қарағанда қарқындырақ өседі.
Салалар арасындағы тізбекті тәуелділік күшті болғандықтан, тұтыну тауарларына сұраныстың өсуі өндіріс құралдарына деген сұраныстың одан да жоғары қарқынмен артуына әкеледі. Бұл, әсіресе, бірінші құрылымдық бөлім (өндіріс құралдарын өндіру) үшін ұзақ уақыт бойы ірі көлемдегі шығындарды талап етеді.
Мультипликатор мен акселератордың айырмасы
Мультипликатор
Автономды инвестициялар немесе түпкі сұраныс (сату көлемі) артқанда, өндіріс пен табыс қаншалықты ұлғаятынын көрсетеді.
Акселератор
Өндіріс пен табыс өскен кезде инвестициялардың (капитал жұмсаудың) қандай көлемде және қандай жылдамдықпен өсетінін сипаттайды.
Негізгі көрсеткіштер: капитал коэффициенті және акселерация коэффициенті
Орта капитал коэффициенті
Белгілі бір кезеңдегі бүкіл капитал қорының сол кезеңдегі өндіріс (өнім шығару) көлеміне қатынасын сипаттайды.
Акселерация коэффициенті
Капиталдың өсуі (инвестициялар, ынталандыру) мен өндіріс көлемінің өсуі арасындағы байланысты анықтайды.
Өзара әрекет: өсімнің «күшейткіш» циклі
Мультипликатор мен акселератордың өзара әрекеті өндіріс пен табыстың үздіксіз әрі прогрессивті өсуіне түрткі болуы мүмкін. Модельдің логикасы мынадай:
Мысал ретінде
Егер автономды A инвестициялар өссе, онда мультипликатор өндіріс көлемін арттырады. Өндірісті ұлғайту, өз кезегінде, акселераторды іске қосып, капитал жұмсаудың (инвестициялардың) жаңа толқынын туғызады.
Табыс өскен сайын тұтыну тауарларына сұраныс күшейеді, ал бұл оларды өндіруді арттыруға әкеледі. Өндірістің кеңеюі өндіріс құралдарына сұранысты көбейтіп, инвестицияларды одан әрі ынталандырады.
Экономикалық цикл және тұрақсыздық
Экономикалық циклді зерттеген көптеген экономистер белгілі бір дәрежеде акселерация қағидасын қолданған. Дегенмен, оның экономикада нақты әрі тұрақты түрде көрінуін бағалауда түбегейлі айырмашылықтар сақталып келеді.
Маңызды түйін
Жалпы алғанда, акселератор әсері экономиканың тұрақсыздығынан туындайтын экономикалық ауытқулардың ажырамас элементі ретінде қарастырылады.
Индустриялы экономикаға тән дағдарыстарды тұтастай циклдік үдеріс ретінде әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру және мемлекеттік реттеуді жаңарту қажеттігін негіздеу — циклдық дамуды талдаудағы маңызды қорытындылардың бірі. Экономикалық өмір қарқынының баяулауы жетілдірілген техниканы жасау бағытындағы ізденістерді күшейтіп, капиталдың ірі өнеркәсіптік топтардың қолында шоғырлануын арттырады.
Мұның бәрі жаңа өркендеу үшін алғышарттар жасап, өндіргіш күштер дамуының жаңа басқышын қалыптастырады — сөйтіп цикл қайтадан қайталанады.