Қазақша рефераттар

Бірінші араб - израиль соғысы: пайда болу себептері, жүрісі, нәтижесі туралы қазақша реферат

Сионистік қозғалыстың саясаты БҰҰ шешімімен еврейлерге берілген аумақтармен шектелмей, мүмкіндігінше кең территорияларды бақылауға алуға ұмтылумен сипатталды. 1948 жылдың 1 қыркүйегінде екі мемлекеттің тәуелсіздігін жариялау жоспарланған күнін күтпей-ақ, қарулы топтар Палестина аумағын арабтардан «тазарту» әрекеттерін бастады. Бұл тұрғыдан алғанда, БҰҰ шешімін алғаш бұзған тарап ретінде еврей қарулы құрылымдарының әрекеттері жиі аталады — өз дәуірі үшін парадокс ретінде қабылданған пікір.

Д. Бен-Гурионның сөзі жиі келтіріледі: «Ағылшындар өз әскерін Палестинадан шығарғаннан кейін, біз кеңейген әрі “Хагана” арқылы орныққан мемлекетті қолымызға түсіргіміз келді». Ұлыбритания әскерлерін әкетумен қатар, еврей жасақтары Тиберия, Яффа, Сафад сияқты маңызды қалаларды басып алуды жалғастырды. Олар халықаралық мәртебесі бар Иерусалимнің де едәуір бөлігін бақылауға алды.

Қақтығыстың соғысқа дейінгі кезеңі: «D жоспары» және күш қолдану логикасы

Террорлық әрекеттер мен қақтығыстар БҰҰ Бас Ассамблеясы шешім қабылдағаннан кейін-ақ күшейді. 1947 жылдың наурыз айының соңында «Хагана» басшылығы бастаманы толық өз қолына алып, әскери күш арқылы үстемдік орнату қажет деген тоқтамға келеді. Осыған байланысты «D жоспары» әзірленді.

Жоспардың мазмұны бойынша сионистік қарулы күштер:

  • еврей мемлекетіне берілуі тиіс аумақтарда өз билігін орнатуы;
  • болашақ мемлекеттің шекараларын қорғауы;
  • еврей қоныстарын және тұрғындарды ішкі және сыртқы «жаулардан» қорғауы тиіс болды.

Құжат логикасында араб тұрғындарының құқықтары мен қауіпсіздігі туралы нақты кепілдер айтылмады; араб қауымы көбіне «жау» ретінде сипатталды. Бұл тіл мен тәсіл кейінгі оқиғалардың бағытына ықпал етті.

Қанды эпизодтар және босқындар мәселесінің соғысқа дейін пайда болуы

1948 жылғы 9-10 мамыр түні Дейр-Ясин ауылында жаппай қырғын болғаны туралы дерек жиі аталады: 259 адам өлтірілгені айтылады. Бұған қоса 1947 жылғы желтоқсанда Кваззаға, 1948 жылғы наурызда Саламаға, 1948 жылғы сәуірде Айн-аз-Зейтун, Салах-ад-Дин, Бийр Аббас және Кастель ауылдарына қарсы қарулы әрекеттер жүргізілгені көрсетіледі. Араб халқы тығыз қоныстанған Яффа мен Аккрада да зорлық-зомбылық күшейді. 1948 жылғы сәуірде Иерусалимдегі Катамон ауданында да қанды шайқастар өтті.

Соғыс басталмай тұрып-ақ шамамен 400 мыңға жуық араб тұрғын сионистік күштер басып алған аймақтардан кетуге мәжбүр болды. Демек, босқындар проблемасы ресми соғыс кезеңіне дейін-ақ пайда болды. Кейін «арабтардың бәрі өз еркімен кетті» немесе «араб үкіметтерінің үгіт-насихатына ерді» деген түсіндірулер айтылды. Бұл пайымдардың даулы екенін бұрынғы Кнессет мүшесі Ури Авнеридің сөзімен негіздеуге тырысатындар бар: «Арабтарды ығыстыру Бен-Гурион мен оның үкіметінің мақсаты болғанына сенімдімін».

Психологиялық қысым және қорқыту тактикасы

«D жоспары» аясында «Хагана» Иерусалимнің батыс бөлігін алып, Батыс Галилеяға кіріп, Тель-Авив пен Иерусалим арасындағы дәлізге бақылау орнатты. Мұндай әрекеттер жиі террор және үрей тудырумен қатар жүрді.

Дейр-Ясин мен Катамондағы трагедиялар туралы ақпарат әдейі таратып, араб тұрғындарын туған жерін тастап кетуге итермелеу көзделгені де айтылады: мәйіттер мен өлтіру тәсілдерін көрсететін фотосуреттер көп данамен басылып, ауылдарға таратылған; «кетпесеңдер, сендерге де осы болады» деген мазмұндағы ескертулер қоса берілгені туралы деректер кездеседі.

Соғыс басталғаннан кейін өз ауылдарына қайта оралмақ болғандарды қуып жіберу тәжірибесі де аталады. Мұндай саясаттың еврей тарабы үшін екі нәтижесі болды деп түсіндіріледі: біріншіден, араб қоғамы үшін босқындар дағдарысын тереңдетті; екіншіден, жаңа құрылған мемлекет ішінде «бесінші колонна» болмайтындай демографиялық артықшылыққа ұмтылысты күшейтті.

Тәуелсіздіктің жариялануы және соғыстың басталуы

Қақтығыстың себебін тек «араб елдері Израильге басып кірді, сондықтан соғыс басталды» деген біржақты формуламен түсіндіру жеткіліксіз екені осы алдын ала кезеңмен-ақ күрделене түседі. Араб мемлекеттері мен Израиль арасындағы қайшылық Палестина мәселесімен ғана шектелмегені жиі айтылады. Академик Е. Примаков: «Араб–Израиль арасындағы конфликтінің туындауына себеп болған — Израильдің басқа араб мемлекеттерімен қатынастары», — деп бағалаған.

1948 жылы 11 мамырда Ұлыбритания Палестина мандатының жойылғанын жариялап, 14 мамыр күні әскерін алып кетті. Осы саяси вакуумды пайдаланып, 14-інен 15-іне қараған түні еврей Ұлттық кеңесі Израиль мемлекетінің құрылғанын жариялады. Алғашқы президент болып Хаим Вейцман сайланды. Кейін Израильдің АҚШ-тағы елшісі болған А. Эбанның айтуынша, АҚШ Израильді бес минуттың ішінде мойындаған.

Келесі күні, 15 мамырда Сирия, Египет, Ливан, Ирак және Трансиордания әскерлері Палестинаға кірді. Сауд Арабиясы мен Йемен де соғыс жариялады. Күштердің арақатынасы бойынша араб әскерлері шамамен 21 мың болса, еврей тарапында 65 мыңға жуық күш болғаны көрсетіледі. Соғысты формалды түрде араб елдері бастағанымен, оның алғышарттарын жасаған факторлар әлдеқайда ертерек қалыптасқан еді.

Үлкен державалардың мүдделері: Ұлыбритания, АҚШ және КСРО

Бұл кезеңде Ұлыбританияның «кетіп бара жатып, қалу» қағидасы байқалды: соғысқа оның ықпалындағы Египет, Иордания және Ирактың қатысуы Лондонның аймақтағы экономикалық, әскери және идеологиялық ықпалын сақтап қалуға ұмтылғанын аңғартады.

Израиль негізгі үмітін АҚШ-қа артты. Ал АҚШ дәстүрлі колонизаторлар — Ұлыбритания мен Францияның ықпалын әлсіретіп, аймақтағы жетекші ойыншыға айналуға тырысты. КСРО да Ұлыбритания позицияларын әлсіретуге мүдделі болды. Сталин Израиль КСРО-ға жақындайды деп үміттенгені айтылады, алайда Израиль сыртқы саясатта АҚШ-ты таңдады.

Соғыстың барысы: алғашқы табыстар және фронттың өзгеруі

Алғашқы айларда әскери сәттілік алма-кезек ауысып отырды. Мамырдың соңында Араб легионы Палестинаның орталық бөлігін, Иерусалимнің ескі бөлігін және Рамаллахты; Ирак күштері Наблус, Дженин және Туль-Кармды; Египет әскері Беэр-Шеваны алды. Дегенмен маңызды жайт ретінде араб мемлекеттері соғыс бойы БҰҰ жоспары бойынша еврей мемлекетіне берілген территориялардың барлығын толықтай қайтарып ала алмағаны айтылады.

1948 жылғы қыркүйекте Араб мемлекеттері лигасының шешімімен «Бүкіл Палестина үкіметі» (немесе Газа үкіметі) құрылып, басына Хильми-паша келді. Алайда 1948 жылдың күзінен бастап соғыс жағдайы Израиль пайдасына ауысты: желтоқсанның аяғына қарай Израиль әскері Палестинаның көп бөлігін оккупациялады.

Арабтардың жеңілу себептері (негізгі факторлар)

  1. Күш теңсіздігі және сыртқы қолдау. Израиль әскері ұйымдасуы мен ресурстары бойынша басым болды; АҚШ-тың қаржылай және қару-жарақпен қолдауы маңызды рөл атқарды деген баға беріледі.
  2. Ұлыбританияның әскери-логистикалық ықпалы. Кей келісімдер бойынша араб мемлекеттері қаруды негізінен Англиядан алуға тәуелді болды; Лондон жеткізілімге асықпады және арабтардың ауызбіршілігін қаламады деген сын айтылады.
  3. Бітімдер мен дипломатиялық тепе-теңдік. Соғыс барысында жасалған бітімдерде БҰҰ ішіндегі ағылшын-американ блогының салмағы Израиль пайдасына әсер етті деген түсіндіру бар.

«Родос формуласы» және 1949 жылғы уақытша бітімдер

Қауіпсіздік Кеңесінің қарарлары негізінде тараптар соғысты тоқтатып, келіссөз арқылы уақытша келісімге келуі тиіс болды. Египет, Сирия, Трансиордания, Ливан және Израиль өкілдері Грекияның Родос аралында келіссөз жүргізді. Бұл тәжірибе «Родос формуласы» деген атауға ие болды.

Нәтижесінде төрт бітім-шартқа қол қойылды:

  • Египет – Израиль (1949 ж. 24 ақпан)
  • Ливан – Израиль (1949 ж. 23 наурыз)
  • Иордания – Израиль (1949 ж. 3 сәуір)
  • Сирия – Израиль (1949 ж. 20 шілде)

Әр келісімнің преамбуласында бұл келісімдердің уақытша екені және демаркациялық сызықтардың да уақытша белгіленетіні атап өтілді. Алайда уақытша шешімдердің ұзаққа созылып, кейін саяси шындыққа айналуы мүмкін екені кейінгі тарихтан белгілі болды.

Территориялық нәтиже: Палестина мемлекетінің құрылмай қалуы

Соғыс барысында Израиль өзіне қосымша 6,7 мың шаршы шақырым жерді қосып алды — бұл Палестина арабтарына жоспарланған аумақтың шамамен 60%-ына тең деп беріледі. Қалған 40%-ын Иордания мен Египет өзара бөлісті: Трансиордания Шығыс Палестинаны бақылауына алып, кейін Иордания атанды; Египет Газа аймағын және Эль-Ауджа қаласын алды. Бұл жағдайдың «уақытша» екені айтылғанымен, Палестина мемлекетінің құрылмауына дәл осы нәтижелер шешуші ықпал етті.

Иордания мен Египеттің рөлі: мандаттық мұра және аймақтық есеп

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясы аумақтарын бөлу үдерісі басталып, Палестина мәртебесі ұзақ уақыт анықталмай тұрды. Осы тұста Ұлыбританияның шериф Хусейнге берген уәделері (арабтарға тәуелсіздік беру туралы) кейін «Бальфур декларациясымен» қайшылыққа түсті деген пікір кең тараған.

Ұлыбритания аймақты басқаруда жергілікті әулеттерге сүйенді: Фейсалды Иракқа, Абдалланы Трансиорданияға бекітіп, Амманды астана етті. 1948–1949 жылдардағы соғыс кезінде Трансиордания королі Абдалланың мақсаты Палестина мемлекетін құрудан гөрі, Иордан өзенінің батыс жағалауын өз ықпалына қосуды көздеді деген баға беріледі. Әскерді ағылшын генералы Глабб-паша басқарды, оның Лондон мүддесіне жақын болғаны жиі айтылады.

Соғыс аяқталған соң Бүкіл Палестина үкіметі идеясы көлеңкеде қалып, Абдалла Батыс жағалауды қосып алып, мемлекеттің атауын Иордания деп өзгертті. Бұл Палестина саяси субъектілігінің әлсіреуіне алып келді.

Соғыстың араб әлеміне әсері: саяси күйзеліс және сабақ

Соғыстың басты маңыздарының бірі — Израиль мемлекетінің орнығуы және БҰҰ бекіткен аумақтардан тыс жерлерді, соның ішінде Батыс (Жаңа) Иерусалимді бақылауға алуы. Арабтар үшін нәтиже ауыр болды, ал Палестина арабтары үшін бұл бірнеше есе қасіретті сипат алды: халық жан-жаққа шашырап, саяси ұйымдар ыдырады, жетекшілер эмиграцияға кетуге мәжбүр болды.

Жеңілістің негізгі себептері ретінде араб елдеріндегі әлеуметтік-экономикалық артта қалушылық, әскери-саяси біртұтастықтың болмауы және сыртқы державаларға тәуелділік жиі аталады. Бұл жағдай араб әлеміндегі кейбір қайраткерлердің көзін ашты. Мысалы, Гамаль Абдель Насер «Революция философиясы» еңбегінде соғыс барысындағы басқару жүйесінің әлсіздігін сынап, «астанадан келген бұйрықтар бізді өзара алшақтатты» деген мазмұнда пікір білдірген.

Сонымен бірге 1948–1949 жылдардағы соғыс араб әлеміндегі революциялық әлеуеттің бір бөлігін ұлттық бағытқа бұрып, әлеуметтік күрестің екінші орынға ысырылуына ықпал етті деген бағалау бар.

Адам шығыны, босқындар және халықаралық күн тәртібі

Деректерде Палестина 40 мыңға жуық адамынан айырылғаны (Израиль — 21 мың), босқындар саны 900 мыңға жеткені, ал Израиль қосып алған 6,7 мың шаршы шақырым жердің құны шамамен 2,5 млрд доллар деп бағаланғаны көрсетіледі. Босқындар проблемасы аймақтық қауіпсіздік пен саясаттың тұрақты факторына айналды.

1948 жылғы 30 маусымда Израиль үкіметі «Тасталып кеткен аудандар туралы» жарлық шығарып, соғыс кезінде жаулап алынған немесе тұрғындары азайған аумақтарды «тасталып кеткен» деп танып, өз құрамына қосуды заңдастыруға тырысты. Деректер бойынша, 16–20 млн дунам жер тартып алынғаны айтылады.

БҰҰ-ның араласуы: №194 қарары және БАПОР

Халықаралық ұйым ретінде БҰҰ босқындар мәселесіне араласуға мәжбүр болды. 1948 жылғы 11 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы №194 (III) қарарын қабылдап, босқындардың Отанына қайту құқығын және қайтқысы келмегендерге жоғалтқан мүлік үшін өтемақы төлеу қағидасын бекітті.

Бір жылдан кейін Палестина босқындарына көмек көрсету және жұмыстарды ұйымдастыру үшін БҰҰ-ның Таяу Шығыстағы агенттігі (БАПОР) құрылды. Кейін бұл мәселе тұрақты түрде талқыланып, бірнеше қарар қабылданғанымен, Израиль тарабы оларды мойындамағаны туралы сын айтылады. Д. Бен-Гурионға телінетін сөздердің бірі: «Оларға бір тұтам да жер бермейміз, біздің территорияда бірде-бір босқын болмайды».

Мәтін осы тұста үзіледі: бастапқы деректе араб мемлекеттерінің босқындарды қоныстандырған елдерде біржола қалдыру туралы ұсыныстарды неге қабылдамағаны «1) …» деп басталып, жалғасы берілмеген.