Орталық Қазақстанның қола дәуірі
Қола дәуірі: Қазақстандағы тарихи бетбұрыс
Тас дәуірінен кейін адамзат тарихында жаңа кезең — қола дәуірі басталды. Қазақстан аумағында қола дәуірі шамамен б.з.д. III мыңжылдықта қалыптасып, б.з.д. XVIII—VIII ғасырлар аралығында айқын дамыды. Бұл уақыт — металды игеру, өндірістегі еңбек құралдарының жаңаруы, шаруашылық түрлерінің өзгеруі және әлеуметтік қатынастардың күрделенуімен ерекшеленетін ірі бетбұрыс.
Адамзаттың ой-санасы мен өмір тәжірибесі уақыт өте келе үнемі кеңейіп отырды: өндірістік дағдылар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, қоғам көп жағдайда ілгеріледі. Дегенмен, тарихи дамуды тек үздіксіз өрлеу ретінде қабылдау дұрыс емес. Табиғи апаттар, соғыстар, қуғын-сүргіндер және қоғамдық формациялардың ауысуы сияқты факторлар белгілі бір кезеңдерде тоқырау мен шегіністерге әкеліп отырды. Алайда мұндай ауытқулар, негізінен, ілгерілеудің уақытша кідірістері болды.
Негізгі тұжырым
Қола дәуірінің мәні — металлургияның дамуы арқылы еңбек өнімділігінің артуы, жаңа шаруашылық үлгілерінің қалыптасуы және қоғамдағы әлеуметтік құрылымдардың өзгеруі.
Ең көне металлургия және Қазақстанның орны
Металды игеру тарихы әр өңірде әрқилы басталған. Бұрын ең көне металлургияның отаны Иран аумағы деп есептеліп, б.з.д. 4500—4000 жылдарға тән мыс пен күміс бұйымдар соған дәлел ретінде келтірілді. Кейін Түркиядағы Анадолы өңірінен б.з.д. VII мыңжылдыққа жататын мыс пен қорғасын бұйымдарының табылуы неолит дәуірінде-ақ металл пайдаланылғанын көрсетті.
Металлургияның ең ерте орталықтарының қатарына Қазақстан аумағы да кіреді. Әсіресе, қазіргі Жезқазған маңы, Қалба жоталары және Алтай өңірі көне кен ісі мен металл өңдеудің дамыған ошақтары ретінде белгілі.
Алғаш пайдаланылған металл
Ең алдымен мыс кең қолданысқа енді. Әуелде адамдар табиғатта кездесетін таза мыс кесектерін өңдеп, біз, жебе ұштары, мыс тілікшелер сияқты ұсақ құралдар жасады.
Қола қалай пайда болды?
Тотыққан мыстан металл қорыту кеңінен тек қола дәуірінде дамыды. Қола табиғатта таза күйінде кездеспейді: ол, негізінен, мыс пен қалайының (кейде сүрме, күшала, қорғасын) қорытпасынан алынады.
Кен орындары мен өндіріс ауқымы
Қазақстан аумағында қола және ерте темір дәуірлерінде мыс, қалайы, алтын өндіруге арналған көне кеніштер өте көп болды. Мұндай орындар Шығыс Қазақстанда (Риддер, Бұқтырма, Қазаншұңқыр және т.б.) және Орталық Қазақстанда (Жезқазған маңы, Қызылеспе, Қарқаралы, Ақшатау) кең тараған. Бұл деректер көне заманда-ақ металлургия өндірісінің жоғары деңгейде дамығанын айқын көрсетеді.
Андронов мәдениеті: Еуразия даласындағы ірі мәдени бірлестік
Еуразия даласында қола дәуірінде өмір сүрген тайпалардың қалдырған археологиялық мұрасы ғылымда «Андронов мәдениеті» деп аталады. Бұл атау алғашқы ескерткіштердің Оңтүстік Сібірдегі Ачинск қаласы маңына жақын орналасқан Андроново қонысы төңірегінен табылуымен байланысты. Алғашқы зерттеулер ХХ ғасырдың басында басталып, кейін бұл мәдениетке қатысты материалдар Қазақстанда да мол жиналды.
Таралу аймағы
Андронов мәдени-тарихи бірлестігі кең аумақты қамтыды: ендік бойынша Жайықтан Енисейге дейін, бойлық бойынша Батыс Сібір орманды алқабынан оңтүстікте Хорезмге, Сырдарияның төменгі ағысына дейін тарады. Кей деректер бойынша Тянь-Шань, Ферғана және Вахш өзенінің төменгі сағасына дейін жеткен. Қазақстан аумағы бұл мәдени кеңістіктің маңызды бөлігі болды.
Қазақстандағы мәдени кезеңдер
- Андронов мәдениеті — қола дәуірінің ерте және орта кезеңдері.
- Беғазы-Дәндібай мәдениеті — б.з.д. XII—VIII ғасырлардағы соңғы қола дәуірі.
Қоланың артықшылықтары
Қола мысқа қарағанда қаттырақ, балқу температурасы төмен, түсі алтынға ұқсас келеді. Сондықтан ол еңбек құралдары мен қару жасауға негізгі шикізатқа айналды.
Б.з.б. II мыңжылдықтың соңына қарай дала халықтарының шаруашылығында ірі өзгерістер жүріп, мал өсіруге басым мән берілді. Нәтижесінде б.з.б. II мыңжылдықтың аяғы мен I мыңжылдықтың басында кең дала аймақтарында көшпелі мал шаруашылығы күшейе түсті.
Орталық Қазақстан: қола дәуірі ескерткіштері ең көп шоғырланған өңір
Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштері ең көп таралған әрі жақсы зерттелген аймақ — Орталық Қазақстан. Табиғи-географиялық тұрғыдан бұл өңір қола дәуірі адамдары үшін қолайлы болды: Қарқаралы, Баянауыл, Ұлытау, Атасу, Көкшетау, Имантау, Жақсы-Жаңғызтау секілді ұсақ таулы жүйелер, сондай-ақ Есіл, Нұра, Сарысу, Торғай өзендерінің алаптары шаруашылыққа мүмкіндік берді.
Зерттеу тарихы
Орталық Қазақстанды археологиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының құрылуымен байланысты. Экспедицияны ұйымдастырып, ұзақ жылдар бойы басқарған — Әлкей Хақанұлы Марғұлан. Оның кезеңдеуі бойынша, бұл өңірдің қола дәуірі ескерткіштері Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттеріне жатады.
Нұра кезеңі
Ертерек кезең. Ескерткіштердің басым бөлігі — жерлеу орындары. Кей жағдайда мәйітті жартылай өртеу ғұрпы байқалады.
Атасу кезеңі
Орта кезең. Жерлеуде өртеу сирек, мәйітті сол күйінде қою жиілейді. Тас сандық қабірлер кең тарайды.
Өтпелі және соңғы кезең
Өтпелі кезең б.з.д. XII—XI ғғ. аралығы. Соңғы қола дәуірінде Беғазы-Дәндібай мәдениеті (б.з.д. X—VIII ғғ.) қалыптасады.
Жерлеу ғұрпы: Нұра және Атасу кезеңдерінің ерекшеліктері
Нұра кезеңінің қорымдары
Нұра кезеңінің ескерткіштері негізінен көне қорымдардан тұрады. Жерлеу орындары көбіне жерге жартылай көмілген жалпақ тастардан жасалған қоршау түрінде кездеседі. Қоршаулардың пішіні дөңгелек, тіктөртбұрыш, кейде шаршы болып келеді.
Қоршаудың ортасында қабір орналасып, оның қабырғалары жалпақ тастармен қаланған тас сандық тәрізді жасалады. Үсті бір немесе бірнеше таспен жабылады. Кейбір жағдайларда тас сандық қабырғалары тік қойылған ірі тақтатастардан құралады.
Бұл кезеңде мәйітті жартылай өртеу жиі ұшырасады: сүйек сыртта өртеліп, күйген қалдықтары қабірге қойылған болуы ықтимал. Кейбір қорымдарда өртеусіз жерлеу де кездеседі. Мысалы, Ақтоғай аумағындағы «Қанаттас» кешенінде адамды қабірге қол-аяғын бүгіп, отырғызған күйі жерлеу фактісі белгілі.
Нұра кезеңі қоршауларында адаммен бірге қыш құмыралар мен мал еті сияқты құрбандық тағамдары қойылған.
Атасу кезеңінің жерлеу дәстүрі
Атасу кезеңінде де дөңгелек және төртбұрышты қоршаулар сақталғанымен, жерлеу ғұрпы біртіндеп өзгере бастайды. Мәйітті өртемей жерлеу басым болып, өртенген сүйектер сирек кездеседі. Қабірлер көбіне үлкен тақтатастардан жасалған тас сандықтар түрінде, кейде қарапайым жер қабір немесе ағаш рамаға ұқсас құрылыстар ретінде ұшырасады.
Қабірлердің бағыты, әдетте, шығыстан батысқа қарай бағытталады. Бұл кезеңде қос қабірлер (бір қоршауда қатар орналасқан екі тас сандыққа екі адам жерлеу) және бір қоршаудың ішіндегі бірнеше қабірі бар патриархалдық жерлеу орындары да кездеседі.
Атасулықтар адамды қол-аяғын бүгіңкіреп, бір қырынан, көбіне сол жамбасына жатқызып жерлеген. Сонымен қатар қорымдар мен қоныстар маңында өлгендерге мінәжат ететін арнайы орындар қалыптасты: диаметрі 1,5—3 м, айналасы ірі тастармен көмкерілген, шығыс жағынан тас төселген жолы бар құрылымдар.
Шаруашылық, тұрмыс және қоғамдағы өзгерістер
Шаруашылық негізі
Қола дәуірінде тайпалар көбіне өзен-көл жағалауларына қоныстанып, малшылық пен егіншілікті аралас жүргізді. Мал бағу барған сайын басым рөл атқарды, қоныстардың жанынан шаруашылық құрылыстар мен мал қамауға арналған орындар салынды.
Қоғамдық құрылым
Мал шаруашылығы мен металл өңдеудің жедел дамуы ерлер еңбегін көбірек қажет етті. Соның нәтижесінде қоғамда ерлер рөлі күшейіп, аналық ру қатынастары біртіндеп аталық руға (патриархатқа) ауысты. Жеке отбасылар бөлініп, меншік ұлғайып, мүлік теңсіздігі байқала бастады.
Металл бұйымдары және қолөнер
Андронов дәуірінде адамдар металдан еңбек құралдарын, қару-жарақтарды және сәндік бұйымдарды жоғары деңгейде жасай білді. Түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балғалар, шоттар, найзалар, жебе ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар, ілмешектер, сондай-ақ егін оратын орақ пен пішен шабатын шалғы сияқты құралдар тұрмыста кең қолданылды.
Қыш ыдыс жасау
Қыш ыдыс жасау көбіне әйелдердің ісі болды. Негізгі шикізат — балшық. Жасау тәсілдері ретінде таспалық әдіс және қалыпқа салып пішіндеу тәсілі қолданылды (б.з.б. XVII—XI ғғ.).
Тоқыма және киім
Үй кәсіпшілігі, әсіресе тоқыма жақсы дамыды. Қой жүні, ешкі түбіті, тері, сүйек, тарамыс жіп пайдаланылып, жүн баскиім, теріден құлақшын, өкшесіз аяқкиім сияқты бұйымдар кең тарады.
Кен өндіру және балқыту
Кен өндіруде опыру, отпен үгіту және ұңғып қазу әдістері қолданылған. Өндірілген кенді суда жуып, кейін балқыту пештеріне жеткізген. Мұндай пештердің орындары Атасу, Суықбұлақ, Қанай маңындағы қоныстардан табылған.
Рухани мәдениет пен өнер
Андроновтықтар үй салу кезінде құрбандық шалу ғұрпын ұстанған. Отбасы үшін қасиетті саналатын ошақ ерекше құрметтелді. Сонымен бірге тасқа салынған суреттер (петроглифтер) Таңбалы, Ешкіөлмес, Маймақ, Бөкентау, Жасбай, Хантау, Бұланты, Айтпан және басқа да жерлерден табылған.
Қорытынды
Қола дәуірі Қазақстан тарихында өндірістің, шаруашылықтың және қоғамдық қатынастардың түбегейлі өзгерген кезеңі болды. Металлургияның дамуы еңбек құралдарын жетілдіріп, малшылық-егіншілік шаруашылықты кеңейтті, кейінірек көшпелі мал шаруашылығының алғышарттарын күшейтті. Осы дәуірдің ең ірі мәдени құбылысы — Қазақстанды толық қамтыған, Еуразия даласына кең тараған Андронов мәдениеті болып табылады.