Азияның өзендеріне жалпы сипаттама
Жоспар
I. Кіріспе
Азияның ішкі суларының жалпы сипаттамасы, өзен торының қалыптасуы және табиғи факторлардың ықпалы.
II. Негізгі бөлім
- I тарау: 1.1. Азия өзендеріне жалпы сипаттама
- I тарау: 1.2. Азияның негізгі өзендері (Амудария мен Ертіс)
- II тарау: 2.1. Өзендердің су мөлшері және су айналымы
- II тарау: 2.2. Халық шаруашылығындағы маңызы және өзен суларын қорғау
III. Қорытынды
Материк өзендерінің таралу ерекшелігі, су режимі және шаруашылықтағы рөлінің түйінделуі.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Курстық жұмыс көлемі: шамамен 30 бет.
Кіріспе
Аралдарымен қоса алғанда, Азия аумағынан ағатын жылдық ағын шамамен 16 мың км³. Бұл — Жер шарындағы барлық өзендердің жиынтық жылдық ағынының жартысынан сәл азы. Ағынды қабатқа айналдырғанда, оның қалыңдығы 300 мм-ге тең. Орташа қалыңдық көрсеткіші бойынша Азиядан кейін Оңтүстік Америка ғана алда тұр.
Назар аударатын жайт
Бұл орташа шамалар материк ішіндегі ішкі сулардың кеңістікте таралу ерекшелігін толық ашып көрсете алмайды: Азияда өзен торы жер бедері мен климатқа тікелей тәуелді.
Азияда ұзына бойы созылып жатқан тау жүйелері көп. Дәл осы таулардан материктің ең ірі өзендері бастау алып, мұхиттарға құяды. Ірі өзендердің бастаулары көбіне Кавказ, Тянь-Шань, Гималай, Памир, Тибет, Қарақорым, Гиндукуш сияқты тау жоталарымен байланысты. Бұл аймақтарда мұздықтар кең таралған және олар өзендердің толығуында маңызды рөл атқарады.
Өзен алаптары және таралу ерекшелігі
Сыртқы ағын
Құрлық ішкі суларының шамамен 60%-ы мұхиттарға шығатын сыртқы алаптарға жатады.
Ішкі тұйық алап
Шамамен 40%-ы ішкі тұйық алаптарда қалып, теңіз-мұхитқа жетпей булануға немесе сіңуге ұшырайды.
Өзен торының сиректігі
Материктің ішкі бөліктерінде және оңтүстік-батысында өзен торы сирек, жағалық аймақтарға жақындаған сайын жиілейді.
Мұхиттарға құятын негізгі өзендер
Солтүстік Мұзды мұхит
Обь, Енисей, Лена, Яна, Индигирка, Колыма.
Тынық мұхит
Амур, Хуанхэ (Сары өзен), Янцзы (Көгілдір өзен), Меконг.
Үнді мұхит
Брахмапутра, Ганг, Инд, Әл-Араб (Шатт әл-Араб).
Атлант алабы (жанама)
Жерорта және Қара теңізге құятын бірнеше шағын өзендер.
Ішкі тұйық алаптағы ірі өзендер
Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері: Еділ, Амудария, Сырдария, Кура, Жайық, Іле. Бұл өзендердің бір бөлігі Арал мен Балқаш сияқты көлдерге құяды, ал кейбірі құмға немесе сорға сіңіп кетеді.
Араб түбегінің ішкі алаптарында уақытша ағатын құр өзектер — уәдилер — жиі кездеседі.
Өзендердің су режимі: климат пен мұздықтардың рөлі
Экваторлық белдеу
Өзендер негізінен жаңбыр суымен қоректенеді, сондықтан суы жыл бойы мол.
Муссондық аймақтар
Шығыс және Оңтүстік Азия өзендері муссондық режиммен сипатталады: су шығынының максимумы жазда, минимумы қыста байқалады.
Жерорта теңіздік аймақ
Батыс Азияның теңіз жағалауындағы өзендерде су шығынының максимумы қыста; жазда өзендер тайыздап, кейде тартылып қалады.
Мұздықтар және қар сулары
Азияның климаты материктің ішкі бөліктерінде көбіне континенттік әрі құрғақ. Соған қарамастан ең ірі мұздықтар Гималай, Қарақорым, Кунь-Лунь, Кавказ, Тянь-Шань, Памир тауларында шоғырланған. Ішкі құрғақшылық аймақтардағы ірі өзендердің су қорын сақтауда қар мен мұздық сулары, сондай-ақ жаңбыр ерекше маңызды.
Жазғы тасқын
Биік таулардағы қар мен мұздықтардан басталатын өзендер жазда қатты тасиды және суы мол болады. Олар шөлдер арқылы өтіп, алысқа жетеді (мысалы, Амудария мен Сырдария).
Тұрақсыз ағын
Тау баурайларынан басталатын ұсақ өзендер көбіне қар және жаңбыр суымен қоректенеді: нөсерден кейін қысқа мерзімге тасып, басқа уақытта тартылып қалуы мүмкін.
Солтүстік Азия өзендері
Солтүстік Азия өзендері негізінен қар суымен қоректенеді. Көктемде қар еріген кезде су деңгейі күрт көтеріліп, күшті тасқын байқалады. Қыста өзендер ұзақ уақыт қатып жатады. Мұздың бастауынан сағасына дейін біртіндеп еруі мұз құрсауларының түзілуіне әкеліп, тасқынның күшеюіне себеп болады.
Өзен қалай қалыптасады: негізгі ұғымдар
Жылға → өзен
Сай түбінен шыққан бұлақ ылдиға қарай сылдырап ағып, жылға түзеді. Алғашында ағысы әлсіз болады, бірақ жолай басқа жылғалар қосылған сайын суы көбейіп, жылғалар бірігіп өзенге айналады.
Бастау, арна, сала, саға
- Бастау — өзен суы ағып шығатын жер.
- Арна — өзен белгілі бір ойыс бойымен ағатын табиғи жол.
- Сала — негізгі өзенге келіп қосылатын ұсақтау өзен.
- Саға — өзеннің көлге немесе теңізге құятын жері.
Өзеннің оң және сол жағалауын ажырату үшін ағыс бағытымен төмен қарап тұрады: оң қол жақ — оң жаға, сол қол жақ — сол жаға.
Жазық өзендері
Жазықта өзендер баяу ағады. Азия өзендерінің көпшілігі осы типке жатады: ағысы кейде әзер байқалады.
Тау өзендері
Тау өзендері тастан тасқа секіріп, қатты ағыспен ерекшеленеді. Мұндай өзендер су энергиясын өндіруге өте қолайлы.
Халық шаруашылығындағы маңызы және өзен суларын қорғау
Суару және ауызсу
Өзен суы егістікті суаруға, ауызсу алуға және мал суаруға ежелден пайдаланылып келеді. Азияда суармалы егіншіліктің көне орталықтары: Месопотамия, Ұлы Қытай жазығы, Үнді–Ганг ойпаты.
Көлік және ағаш ағызу
Жазықтағы ірі өзендер кеме қатынасына және кей өңірлерде ағаш ағызуға қолданылады.
Су энергетикасы
Тау өзендерінің құлама қуатын пайдаланып, су электр станциялары салынады. Ертіс, Сырдария және Іле өзендері бойында бірқатар СЭС жұмыс істейді.
Суды тиімді пайдалану неге маңызды?
Ішкі тұйық алаптарда өзен ағыны тұрақсыз болуы мүмкін; ал құрғақ аймақтарда су тапшылығы жиі байқалады. Сондықтан өзен суын пайдалану кезінде су үнемдеу, ластанудың алдын алу және табиғи ағынды сақтау қағидалары басты назарда болуы тиіс.
Қорытынды
Азия — өзендерге өте бай материк: мұнда ірі өзендермен қатар терең көлдер, жер асты суларының мол қоры, кең батпақтар мен мұздықтар кездеседі. Өзендердің таралуы тау жүйелері, климаттық белдеулер және муссондық үдерістер арқылы айқындалады. Солтүстік аймақтарда қармен қоректенетін өзендер көктемде қатты тасыса, экваторлық белдеуде өзендер жыл бойы мол сулы келеді. Құрғақ ішкі алаптарда мұздық пен қар сулары — өзен ағынын ұстап тұратын негізгі факторлардың бірі.