Кәсіби бағдар беру
Жалпы білім беретін мектептердегі кәсіби бағдар беру жұмыстарының бағыт-бағдары
Әлемдік білім беру кеңістігіне бағдарланған қазіргі мектептің басты мақсаты — оқушыны тек біліммен қаруландыру ғана емес, сонымен бірге білік пен дағды арқылы дербестікке, ізденімпаздыққа, дені сау өмір салтына және өзгермелі жағдайда білімін қолдана алатын құзыреттілікке тәрбиелеу. Бұл міндеттерді орындауда мектеп оқушыларына қойылатын талаптар күн сайын күшейіп келеді. Өйткені келешек қоғамның негізгі тірегі — бүгінгі мектеп түлегі.
Кәсіби бағдар берудің мәні
Кәсіби бағдар беру — жас ұрпақты өзіне ұнайтын және қоғам сұранысына сай келетін мамандықты саналы түрде талдап, таңдауға дайындайтын мақсатты іс-әрекет. Бұл жұмыс оқушыны мамандықтар әлемімен таныстырып қана қоймай, әр кәсіптің мазмұны мен ерекшелігін, мамандықтың тұлғаға қоятын талаптарын оқушының өз бойындағы қасиеттерімен салыстыра бағалауға үйретеді. Сонымен қатар өндіріс пен шаруашылық салаларының даму міндеттері мен нарықтық экономика жағдайындағы рөлін түсіндіруді көздейді.
Негізгі мақсат және міндеттер
Кәсіби бағдар берудің негізгі мақсаты — жасөспірімді мамандықты саналы таңдауға дайындау және бұл таңдауды жүзеге асыруға үйрету. Осы мақсатқа жету үшін мектеп тәжірибесінде төмендегі міндеттер өзекті:
-
Ішкі психологиялық және әлеуметтік бағдарды қалыптастыру: оқушының өзін-өзі тануына, жауапкершілік пен әлеуметтік мәнді мақсаттарға бағдарлануына көмектесу.
-
Еңбек мәдениетін тәрбиелеу: түрлі еңбек қызметіне құрметпен қарау, ұжымдағы сыйластық қатынастарды дамыту.
-
Дербес кәсіби әрекетке бағыттау: жеке ерекшеліктерді ескеріп, кәсіпті өз бетінше әрі саналы орындауға бейімдеу.
Еңбек тәрбиесі және мектептің жауапкершілігі
Мектептегі кәсіби бағдар жұмысы еңбек тәрбиесімен тығыз байланысты. Кеңестік кезеңдегі қаулы-қарарларда оқытудың өмірмен байланысын нығайту, қоғамдық пайдалы еңбекке даярлауды жақсарту, еңбек нәтижелерін бағалаудағы формализмді жою қажеттігі айтылды. Сол кезеңде жалпы білім беретін мектептерде ғылым негіздерін оқып-үйрену жүйелі ұйымдастырылған, мүмкіндігіне сай қоғамдық пайдалы және өнімді еңбекке қатысумен өзара байланыста жүргізілуі тиіс деген талап қойылды.
Қазіргі жағдайда да еңбек тәрбиесінің міндеттері күрделі. Сондықтан әр мұғалім мен сынып жетекшісі еңбек тәрбиесінің негізгі қағидаларын меңгеріп, оны күнделікті педагогикалық жұмыста жүйелі қолдануы қажет.
Ғылыми-тәжірибелік негіздер және өзекті мәселелер
Кәсіби бағдар беру мәселесі көптеген ғалымдар мен педагог-қайраткерлердің еңбектерінде қарастырылды. Бұл бағыттағы ізденістер мектептің оқу-тәрбие жұмысындағы кемшіліктерді де айқындады. Ең жиі кездескен мәселелер: түлектердің өндіріс саласына практикалық дайындықсыз келуі, халық шаруашылығына қажет мамандықтар туралы түсініктің үстірт болуы, сондай-ақ тұтынушылық көзқарас, еңбектен қашқақтау сияқты келеңсіз құбылыстардың байқалуы.
Себептері
- Еңбек тәрбиесі мен кәсіби бағдардың жүйесіз жүргізілуі.
- Ғылыми-техникалық прогресс үрдістері туралы ақпараттың жеткіліксіздігі.
- Оқу мен өнімді еңбекті біртұтас үдеріс ретінде біріктірудегі олқылықтар.
Мектеп алдындағы міндет
Заман талабына сай жаңа формалар мен әдіс-тәсілдерді таңдап, қоғамдық пайдалы еңбек мазмұнын нақтылау, еңбек үдерістерін жоспарлау мен ұйымдастыруды жетілдіру, педагогикалық ықпал ету тәсілдерін тиімді қолдану.
Кәсіби бағдардың қалыптасу кезеңдері
Кеңес дәуірінен бүгінге дейін мектептегі кәсіби бағдардың дамуын бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болады:
-
1) Кеңестік кезеңнің басталуы — 1937 жылдарға дейін
Индустрияландыруға байланысты еңбек сабағының мазмұны материалдық өндіріске жақындап, кәсіби бағдар бойынша алғашқы тәжірибелер қалыптасты.
-
2) 1937–1954 жылдар
Еңбек пәні оқу жоспарынан алынып, еңбекке баулу мен кәсіпке бағдарлау басқа пәндер мен сыныптан тыс жұмыстар арқылы жүргізілді. Бұл кезеңде жинақталған тәжірибенің сабақтастығы әлсіреді.
-
3) 1954–1984 жылдар
Оқытуды өмірмен, теорияны практикамен байланыстыруға бағытталған шешімдер кәсіби бағдар жұмыстарының жандануына ықпал етті. Зерттеу жұмыстары жүйеленіп, тәжірибе кеңейе бастады.
-
4) 1984–1991 жылдар
1984 жылғы мектеп реформасы кәсіби бағдарға айтарлықтай мән беріп, бағытты нақтылады.
-
5) 1991 жылдан бүгінге дейін
Бұл кезеңді шартты түрде тоқырау, қалыпқа келу және жаңару кезеңдері ретінде сипаттауға болады. 1993 жылдан бастап әдістемелік кабинеттердің жабылуы, сағаттың қысқаруы және материалдық базаның әлсіреуі байқалды. 2000 жылдан бастап еңбекке дайындыққа көңіл бөлу қайта күшейіп, қазіргі уақытта кәсіби бағдар жұмыстары қайтадан жандана бастады.
Мамандық таңдауда қабілеттіліктің рөлі
Мамандықты саналы таңдауда адамның қабілеттілігінің қалыптасуы ерекше орын алады. Бұл үдеріс тұлғаның психологиялық дамуына, қызығушылықтарына, құндылық бағдарларына, кәсіби жоспарларына, идеялық ұстанымдары мен сеніміне байланысты. Қабілеттілікті адамның қоршаған ортамен өзара әрекеті және өзін-өзі жетілдіруі арқылы қалыптасатын, әлеуметтік бейімделген қызметі ретінде қарастыру орынды.
К.К. Платоновтың пайымдауынша, қабілеттілік — жеке адамның қасиеті, алайда ол нақты бір қызметке қатысына қарай айқындалады. Қабілеттілік белгілі бір әрекеттің әдіс-тәсілдерін игерудегі тездік, тереңдік және икемділік ретінде көрінеді.
Сондықтан кәсіби таңдауда қабілеттілікті ескеру міндетті. Мысалы, абстрактілі ойлауы жақсы дамыған адам практикалық іске қиналуы мүмкін; ал теорияны жақсы меңгерген оқушы ұйымдастыру жұмысында әлсіздік танытуы ықтимал. Осыған байланысты баланың оқу, еңбек және ойын кезіндегі қабілеттерін тұтас қарастырып, жүйелі дамыту — нәтижелі кәсіби бағдардың маңызды шарты.
Мәтіндегі дереккөздер сілтемелері бастапқы нұсқадағыдай сақталды (бет нөмірлері көрсетілген).