Дарынды балалардың психоәлеуметтік сезімталдығы
Дарындылықтың жас кезеңдеріне сай дамуы
Адамның шығармашылық мүмкіндіктері өте ерте байқалады. Ең қарқынды даму кезеңі — 2–5 жас. Дәл осы уақытта тұлғаның негізгі іргетасы қаланып, баланың қабілеті түрлі іс-әрекетке табиғи, еріксіз ұмтылыс арқылы көріне бастайды. Сондықтан шығармашылық әлеуеттің алғашқы алғышарттарын осы кезеңнен іздеу қажет.
Ата-ана, тәрбиеші және мұғалімнің басты міндеті — баланың қызығушылығын басып тастамай, керісінше қолдау, бағыттау және қауіпсіз ортада дамыту.
Ерте жаста дарынды баланы айқындайтын белгілер
- Себеп–салдар байланыстарын тез байқау және соған сай қорытынды жасау.
- Ақпарат пен тәжірибені жалпылау, жинақталған білімді кең қолдану.
- Сөздік қорының молдығы, көп сұрақ қоюы, сөздіктер мен энциклопедияларға қызығуы.
- Зейіннің жоғары шоғырлануы және қызыққан ісінде нәтижеге жетуге табандылық.
Қиял, сезімталдық және мінез ерекшеліктері
Кішкентай таланттардың қиялы айқын әрі еркін болады: олар ойдан жануарлар құрастырып, фантастикалық оқиғаларды елестете алады. Бұл — шығармашылық үшін күшті ресурс.
Алайда қиялдың күштілігі кейде жоғары мазасыздыққа да әкеледі: бала ықтимал қауіптерді алдын ала елестетіп, қорқыныш сезінуі мүмкін. Кейбір балалар өте сезімтал, эмоцияға тәуелдірек, шыдамсыздау болып келеді.
Маңыздысы: сезімталдық — әлсіздік емес. Ол дұрыс қолдау болса, эмпатияға, әділет сезіміне және терең ойлауға айналады.
Танымдық процестердің озыңқы дамуы
Қабылдау
Қоршаған ортадағы өзгерістерді тез байқайды, заттың қалай құрылғанына қызығып, белсенді зерттейді.
Ойлау
Құбылыстар арасындағы байланысты көріп, балама жүйелерді ойша құра алады; бірнеше процесті қатар бақылауы мүмкін.
Есте сақтау және тіл
Ақпараттың үлкен көлемін жинақтауға бейім; сөздік қоры бай, ойын еркін және нақты жеткізеді. Кейде өзіне ғана түсінікті жаңа сөздер де ойлап табады.
Психоәлеуметтік сезімталдық
- Әділеттілік сезімі ерте қалыптасады, моральдық бағдарлары озыңқы дамуы мүмкін.
- Өзіне және айналасына жоғары талап қояды; шындыққа тез реакция береді.
- Әзіл сезімі жақсы дамиды, қалжыңды ұнатады.
Ерте кезеңде эмоционалдық тепе-теңдік жеткіліксіз болуы ықтимал: ашушаңдық, шыдамсыздық, кейде эгоцентризм байқалады.
Қосымша сипаттамалар
Дарынды балаларды жиі жоғары энергия ерекшелейді: олар аз ұйықтауы мүмкін, қозғалысы белсенді келеді.
Кей жағдайда ұсақ моторика мен қимыл координациясы танымдық дамудан сәл кешеуілдеп қалуы мүмкін. Бұл интеллектуалдық әлеуетке күмән келтірмейді, тек даму қарқынының әркелкілігін көрсетеді.
Дарындылық әртүрлі интеллектуалдық және тұлғалық ерекшеліктер арқылы көрінуі мүмкін: коллекция жинауға әуестік, күрделі тапсырмалардан қанағат алу, жауап беруде стандарттан тыс жолдарды таңдауы.
Бастауыш жастағы негізгі мәселе: дарынды баланы дер кезінде анықтау
Н.Б. Шумакованың зерттеулерінде бала жаңа объектімен танысқанда қабілеттердің дамуында кезеңдік ерекшеліктер болуы мүмкін екені көрсетіледі. Бастауыш жас кезеңіндегі ең маңызды қиындықтардың бірі — дарынды балаларды тану және олардың әлеуетін дұрыс арнаға бағыттау.
1) Отбасындағы түсінбеушілік
Кей ата-ана баланың белсенді танымдық сұранысын «мазасыздық» деп қабылдап, теріс реакция танытуы мүмкін.
2) Жоғары қозғыштық
Шығармашылық белсенділік кейде жүйке-психикалық қозумен қатар жүреді: шыдамсыздық, тәбет пен ұйқының бұзылуы, бас ауруы байқалуы ықтимал.
3) Ұжымға бейімделу
Мектепте орташа деңгейлі тапсырмаларға зерігуі мүмкін; «ерекшеленіп қалмау» үшін белсенділігін жасыруға тырысады.
Уақтылы көрсетілмеген медициналық-психологиялық түзету шаралары неврозға және психосоматикалық қиындықтарға ұласуы мүмкін. Сондықтан ерте бақылау мен қолдау — профилактиканың да бір бөлігі.
Мектеп тәжірибесі және қолдау бағдарламалары
П. Торренс зерттеулері дарынды балалар ақыл-ой дамуының бастапқы деңгейлерін жылдам өтетінін, ал жүйкеге ауырлық түсіретін, мағынасыз қайталанатын жұмыстарға қарсылық танытуы мүмкін екенін көрсетеді. Ерекше ойлау стилі кейде айналаның түсінбеушілігіне ұшырап, «ауытқу» ретінде қате бағалануы ықтимал.
Қазіргі таңда көптеген елдерде дарынды балалармен жұмыс істеудің арнайы бағдарламалары әзірленіп, даралап және саралап оқыту кеңеюде. Мысалы, АҚШ-та дарынды балаларға лидерлік дағдыларын дамытуға бағытталған курстар бар, ал оқу «келісімдері» (оқушы мен мұғалім арасындағы жеке жоспар) уақытты тиімді пайдаланып, баланың өз қарқынымен оқуына мүмкіндік береді.
Түйін
Дарындылықты сақтау және дамыту — қоғамның прогресі мен өсімін қамтамасыз ететін маңызды міндеттердің бірі.
Дарындылық табиғатын түсіндіретін ғылыми көзқарастар
Психологтардың зерттеулері дарындылықтың табиғатын нақтылап, оның көпқырлы құрылым екенін көрсетеді. В.С. Юркевич пен Н.С. Лейтес дарынды балалар үшін ақыл-ой ізденісіне ішкі қажеттілік тән екенін атап өтеді. Әдебиеттерде бұл құбылыс «ақыл-ой белсенділігі», «танымдық қажеттілік», «зерттеушілік қажеттілік» сияқты атаулармен сипатталады.
Танымдық қажеттілік қанағаттанумен бірге дамиды: көңіл-күйдің көтерілуі, интеллектуалдық қуаныш, жетістік сезімі қабілеттіліктің «жеңіл» әрі жылдам өсуіне жағдай жасайды. Танымға күшті ұмтылыс — қабілеттілік дамуының алғашқы белгілерінің бірі; бала бұл қажеттілікті өтеу үшін басқа қызықтардан уақытша бас тартуы да мүмкін.
Я.А. Пономарева еңбектерінде ақыл-ой дамуының маңызды компоненті ретінде «әрекеттің ішкі жоспары» көрсетіледі: мектепке дейінгі шақта даму қарқынды, ал шамамен 5,5 жастан кейін баяулап, 12 жасқа қарай ішкі жоспардың қалыптасуы аяқталады.
Интеллект: жалпы және арнайы қырлар
Интеллект көбіне «ақыл-ой мүмкіндігінің» біртұтас сипаттамасы ретінде қарастырылады. Дегенмен, интеллект құрылымының күрделілігіне қатысты пікірталас көп: оның түрлі сапалық түрлері бөлінеді.
С.Л. Рубинштейн мен Б.М. Теплов көрсеткендей, жалпы және арнайы қабілеттер іс-әрекетте бірлесе дамиды. Сонымен бірге С.Л. Рубинштейн «адамның барлық арнайы қабілеттері — оқу мен еңбекке қабілеттіліктің түрлі көрінісі» екенін ескертеді: яғни тар мамандануды абсолюттендіріп жібермеу қажет.
И.П. Павлов еңбектерінде даралық айырмашылықтардың физиологиялық негіздері «көркемдік» және «ойлау» типтерімен байланыстырылып, бірінші сигналдық жүйе (сезімдік бейнелер) мен екінші сигналдық жүйенің (сөздер, ұғымдар) арақатынасына тәуелді екені айтылады.
Креативтілік — дарындылықтың өзегі
Креативтілік (шығармашылық) — дарындылықтың маңызды сипаттамасы. Ол жаңа, ерекше нәтиже құруға қабілеттілік ретінде адам іс-әрекетінің кез келген саласында көрінуі мүмкін.
Дарындылықты талдауда екі қыр жиі ажыратылады:
- Сапалық аспект — психикалық мүмкіндіктердің спецификасы және олардың нақты іс-әрекетте көрінуі.
- Сандық аспект — психикалық мүмкіндіктер деңгейі, қарқыны, нәтижелілігі.
Жалпы және арнайы дарындылық
Ғалымдар дарындылықтың жалпы және арнайы түрлерін ажыратады. Жалпы ақыл-ой дарындылығы әртүрлі әрекетке ортақ «ақыл-ой құндылығына» сүйеніп, көптеген салада нәтижеге жетуге мүмкіндік береді.
Арнайы дарындылық белгілі бір іс-әрекет түрімен тығыз байланысты: математика, техника, музыка, сурет, ақындық және басқа бағыттар. Ч. Спирмен түрлі әрекеттердің табыстылығын айқындайтын «ақыл-ой энергиясының жалпы факторы» бар екенін көрсеткен.
Қазіргі мектеп тәжірибесінде «орташа оқушыға» ғана бағдарлану өткеннің үлесі болып барады. Қоғамдық даму жағдайында интеллекі мен шығармашылық белгілері ерте байқалатын балаларды қолдау — білім беру жүйесінің өзекті міндеті.
Ақыл-ой дарындылығы бар балалардың негізгі категориялары
1-категория
Бірдей жағдайдың өзінде ақыл-ой дамуы өте жоғары балалар. Көбіне мектепке дейінгі және төменгі сынып жасында байқалады.
2-категория
Белгілі бір салада (мысалы, математикада) айқын қабілеті бар балалар. Жасөспірім шақта жиірек көрінуі мүмкін.
3-категория
Оқуда бірден жоғары нәтиже көрсетпесе де, ойлау оригиналдылығы және танымдық белсенділігімен ерекшеленетін балалар. Бұл — әлеуетті (жасырын) дарындылық болуы мүмкін.
Потенциалды және ерте дарындылық
Потенциалды дарындылық — баланың белгілі бір әрекетте жоғары жетістікке жетуіне психологиялық алғышарттары бар, бірақ дәл қазіргі уақытта түрлі кедергілерге байланысты толық көріне қоймаған ерекшелігі. Мұндай жағдайда кезең-кезеңмен жүргізілетін диагностика маңызды, өйткені сөз әлі қалыптасу үстіндегі қабілеттер туралы болады.
Ерте дарындылыққа мысал ретінде «вундеркиндтерді» атауға болады. Олар мектепке дейінгі немесе мектеп жасында музыка, сурет, ән айту сияқты салаларда ерекше жетістікке жетуі мүмкін. Кейбірі ерте оқып-жазып, санай бастайды.
Дарындылықтың байқалу уақыты саласына қарай әркелкі: музыкада ертерек, сурет өнерінде салыстырмалы кеш, ал ғылымдағы ірі жаңалықтар көбіне терең білім қоры талап етілетіндіктен кейінірек көрінеді.
Дарындылық түрлерін жіктеудің кең тараған бағыттары
Ресейлік психологтар (Ю.А. Бабаева, Д. Богоявленская, А.В. Брушлинский, В.Н. Дружинин, И.И. Ильясов, Н.С. Лейтес, А.М. Шумакова, А.Н. Панов, И.В. Клиш, М.А. Холодная, В.Д. Шадриков, Н.Б. Шумакова, В.С. Юркевич) дарындылықты талдауда келесі критерийлерді ұсынады:
- Психика салаларын қамтамасыз етуші факторлар және іс-әрекет түрлері.
- Дарындылықтың қалыптасу деңгейі.
- Көрініс беру формасы.
- Әртүрлі әрекетте көріну ауқымы және жас ерекшелік динамикасы.
Шетелдік зерттеулерде дарындылықтың мына түрлері жиі аталады: интеллектуалды (академиялық), көркемдік-шығармашылық (креативті), әлеуметтік (лидерлік), сондай-ақ психомоторлы/спорттық.