Барлық экспорт
Экспорт және ұлттық экономиканың дамуы
Экспорт пен ұлттық экономиканы дамытудағы мемлекеттің рөлін бүгінгі экономикалық ғылым жоққа шығармайды. Ұлттық шаруашылықтың өсуіне халықаралық сауда, әсіресе экспорт, айрықша ықпал етеді. Бұл әсер, әсіресе, экономикасы дағдарыс жағдайындағы елдер үшін өзекті.
Сыртқы сауда динамикасын экспорт пен импорт көрсетеді: олардың өсуі немесе төмендеуі сыртқы сауда айналымының жалпы бағытын айқындайды. Экономикалық тиімділік қандай тауарды сыртқа шығару, қандайын ішке әкелу қажет екенін анықтайды. Сауда теориялары тұрғысынан экспорттың пайдасы жоғары: ол елге табыс пен валюта түсіреді, жұмыспен қамтуды кеңейтеді және өндірісті ынталандырады.
Экспорттың негізгі функциялары
- Ішкі нарық шегін кеңейту: сұранысты ұлғайту арқылы ұлттық экономиканың дамуын ынталандырады.
- Өндірісті трансформациялау: сапаны көтеру арқылы ЖІӨ-нің табиғи-заттық құрылымын әртараптандыруға ықпал етеді.
- Антимонополиялық әсер: ішкі нарықтағы үстем компанияларды сыртқы нарықта бәсекеге итермелейді.
- Тиімді мамандану: елдің салыстырмалы артықшылықтарына сай мамандануды күшейтеді.
- Қуаттарды толық пайдалану: өндіріс тек ішкі нарықпен шектелмей, ауқымды жұмыс істейді.
- Технологиялық жаңару: жаңа технологиялар мен негізгі қорларды жаңартуға ынталандырады.
- Төлем балансы: елдің төлем балансын жақсартуға көмектеседі.
Бұл факторлар Қазақстан үшін ерекше маңызды болды: кеңестік кезеңде өндіріс ірі ауқымды, біртұтас халық шаруашылығы жүйесінде қалыптасты, ал нарыққа өту кезінде сыртқы нарықтың рөлі айқын сезілді.
Дамушы елдер үшін экспорттың ерекше рөлі
1) Дағдарыс салдарын жеңілдету
Экспорт ішкі сұраныс әлсіреген кезде экономикалық белсенділікті сақтауға көмектеседі.
2) Шетел капиталы
Экспорттық салаларға инвестиция тарту өндіріс пен технологияның жаңаруын жеделдетеді.
3) Экономикалық тәуелсіздік
Сыртқы байланыстарды әртараптандыру жекелеген елдерге тәуелділікті әлсіретеді.
Сондықтан жас тәуелсіз мемлекеттер экспортты жиі бақылауға алды. Қазақстан да алғашқы жылдары ішкі сұранысқа қажет әрі ұлттық даму үшін стратегиялық ресурстар экспортына қатаң бақылау орнатып, экспорттық шектеулер арқылы реттеу жүргізді.
Қазақстан экспортының құрылымдық тәуекелі
Қазақстан экспорты негізінен шикізатқа бағдарланған. Сол себепті елдің экономикалық ахуалы әлемдік нарықтағы шикізат пен жартылай фабрикат бағаларына тәуелді болып қалыптасады. Экспорттық бәсекеге қабілеттілік көбіне екі факторға байланысты: өнімнің табиғи құрылымы және экспорттық баға.
Төмен экспорттық баға мәселесі
Қазақстанда салыстырмалы артықшылықтарға сүйену кей жағдайда экспорттық бағалардың төмен болуына әкеліп, мұнай мен металл өнімдерінің әлемдік нарықтағы конъюнктурасына тәуелділікті күшейтеді.
Ішкі сұраныс пен өндіріс құлдырауы
Сыртқы сауда көлемінің өсуі кей кезеңде ішкі сұраныстың төмендеуімен қатар жүрді: мұнай мен металдың негізгі тұтынушылары саналатын машина жасау, химия және мұнай-химия салаларында өндіріс қысқарды.
Мысал (1998 жыл)
1998 жылы машина жасау өндірісінің көлемі 1997 жылмен салыстырғанда шамамен үштен бірге қысқарды, ал химия өнеркәсібі 37%-ға төмендеді.
Әлемдік экспорт динамикасы (1991–1997)
Сарапшылардың пікірінше, жаһандық қаржы нарықтарындағы дағдарыстар мен экономиканың циклдік сипатына байланысты таяу жылдары экспортты ұлғайту үрдісі басым болуы мүмкін. 1991–1997 жылдар аралығындағы деректер әлемдік экспорт көлемінің тұрақты өскенін көрсетеді.
| Көрсеткіш | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Тұтас әлем | 3418 | 3659 | 3648 | 4166 | 4950 | 5161 | 5641 |
| ОЭСР | 2592 | 2742 | 2691 | 3032 | 3613 | 3745 | 4138 |
| Басқа елдер | 826 | 917 | 957 | 1134 | 1337 | 1416 | 1503 |
| ЕО | 1475 | 1563 | 1451 | 1655 | 2013 | 2100 | 2279 |
| АТЭС | 1324 | 1442 | 1542 | 1758 | 2054 | 2119 | 2394 |
| НАФТА | 549 | 581 | 607 | 672 | 776 | 832 | 948 |
| АТЭС (НАФТА-сыз) | 775 | 861 | 935 | 1086 | 1278 | 1287 | 1446 |
Негізгі үрдістер
- Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің әлемдік нарықтағы позициясы күшейді.
- Дамушы елдер арасындағы халықаралық сауда қарқыны артты.
- Азияның (Жапониясыз) әлемдік саудадағы үлесі Солтүстік Американы басып озып, ұлғая түсті.
Экспорттық квота (орташа)
Дамыған елдер: 27%
Дамушы елдер: 12%
Өтпелі экономика елдері (Ресейсіз): 5,5%
Қазақстандағы өзгеріс
Экспорттық квота 1991 ж. 61,4%-дан 1998 ж. 35%-ға дейін төмендеді.
Маңызды ескерту
Экспорттың импорттан көп болуы нақты ресурстардың елден кетуін білдіруі мүмкін; бұл ашықтықтан гөрі шикізаттық бағдарды көрсетеді.
Дегенмен экспорттық квота мен экономикалық өсім арасында жалпы алғанда тікелей байланыс бар. Әртүрлі даму деңгейіндегі елдер үшін сыртқы сауда көлемі мен ұлттық экономиканың өсім қарқынының өзара тәуелділігі байқалады. Мысалы, ОЭСР елдерінің сыртқы саудасы 1991 жылғы 2592 млрд доллардан 1997 жылы 4138 млрд долларға дейін өсіп, 59,6% артты.
Әлемдік шаруашылық өсімі (1990–1998)
| Көрсеткіш | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Әлем | 2,8 | 0,8 | 1,8 | 1,4 | 3,0 | 2,5 | 3,0 | 3,2 | 3,0 |
| Өндірістік дамыған елдер | 2,9 | 0,7 | 1,6 | 0,8 | 2,7 | 2,1 | 2,4 | 2,6 | 2,5 |
| Өтпелі экономика елдері | 1,6 | -8,1 | -13,0 | -9,2 | -7,0 | -1,1 | -0,3 | 1,7 | 3,25 |
| Дамушы елдер | 2,4 | 3,3 | 5,1 | 5,2 | 5,6 | 4,6 | 5,7 | 5,7 | 5,0 |
| Жан басына шаққан ЖІӨ өсімі бар елдер қатары | 106 | 70 | 75 | 67 | 96 | 107 | 120 | 120 | 131 |
| Іріктеудегі елдердің жалпы саны | 127 | 128 | 142 | 143 | 143 | 143 | 143 | 143 | 143 |
| САҚП бойынша (салмақталған) өсім қарқыны | 3,1 | 1,2 | 2,2 | 2,4 | 3,7 | 3,4 | 3,8 | 4,1 | 4,0 |
Экспорттың рөлі экономиканың интернационалдануы тереңдеген сайын күшейеді. Экспортты ескермей халық шаруашылығының тиімді құрылымына жету қиын. Осыдан «салалық құрылымды оңтайландыру» ұғымы туындайды: экономикалық пайда әкелетін әрі халықаралық бәсекеге қабілетті салаларды басым дамыту.
Қазақстан экспортының салалық құрылымы
| Тауар/Сала | Экспорт үлесі | Өнеркәсіп өндірісіндегі үлес | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1993 | 1994 | 1995 | 1997 | 1998 | 1993 | 1994 | 1995 | 1997 | 1998 | |
| Түсті металдар / Түсті металлургия | 17,1 | 16,4 | 14,2 | 14,7 | 14,2 | 13,4 | 12,0 | 12,1 | 13,7 | 12,8 |
| Қара металдар / Қара металлургия | 16,7 | 16,5 | 14,2 | 17,6 | 13,4 | 10,5 | 11,9 | 13,8 | 12,0 | 5,7 |
| Мұнай және газ конденсаты / Мұнай-газ өндіру | 17,0 | 16,0 | 24,2 | 29,9 | 4,1 | 6,2 | 10,9 | 13,1 | 16,5 | |
| Машина, жабдық, көлік, аспап / Машина жасау және металл өңдеу | 10,0 | 5,0 | 4,0 | 2,0 | 9,9 | 7,3 | 5,8 | 5,0 | 4,0 | |
| Тағам және шикізат / Тамақ өнеркәсібі | 10,7 | 6,0 | 11,0 | 12,0 | 9,0 | 11,4 | 9,9 | 10,8 | 11,4 | 11,6 |
Кейбір салаларда экспорт көлемінің өсуі өндіріс өсімінен де асып түсті. Мәселен, 1998 жылы тау-кен өнеркәсібінде өндірілген өнімнің едәуір бөлігі толық жөнелтілгені байқалады. Бұл экспортқа шамадан тыс бағдарланудың белгісі болуы мүмкін.
Импорт және салалық құрылымды оңтайландыру: халықаралық тәжірибе және Қазақстан
«Салалық құрылымды оңтайландыру» тек жекелеген салаларды басым дамыту деген сөз емес. Мысалы, АҚШ өз құрылымын жетілдіру үшін ішкі нарықтың бір бөлігін шетел өндірушілеріне ашып қана қоймай, кейбір салалар бойынша әлемдік нарыққа да жол берді. Бұл арзан импорт арқылы бәсекеге қабілетсіз секторларға қысым түсіріп, ал тиімді секторларда модернизацияға ынталандыру жасауға бағытталды.
Сонымен қатар шикізат пен отын бағасының құлдырауы есебінен кейбір өнеркәсіп секторларының жағдайын жақсартуға мүмкіндік туды. Нәтижесінде қара металлургия мен химия секілді салалар модернизациядан өтіп, өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттырды. Импорт бұл жерде тиімді капитал салымдарына қосымша ынталандыру ретінде қолданылды.
Қазақстандағы импорт құрылымының проблемасы
Қазақстанда импорт құрылымының өзгеруі көбіне өндірісі дағдарысқа байланысты төмендеген нарық сегменттерінде байқалды. Машина жасау және азық-түлік импорты өсу үрдісін көрсетті, ал бұл ішкі өндірістің әлсіреуін тереңдетуі мүмкін.
Машина жасау
Машина жасау өнімдерінің импорты сол өнімдердің экспортынан шамамен 22,8 есе жоғары болды.
Азық-түлік
Азық-түлік бойынша импорт экспорттан 1,6 есе артық болды.
Мұндай жағдайда импорттың бақылаусыз өсуі өндірісті әлсіретіп, экономика құрылымын ауырлатуы ықтимал. Сондықтан салалық құрылымды оңтайландыру шаралары мемлекеттің экспорттық саясатқа белсендірек араласуынан басталуға тиіс.
Экспортты ынталандыру және өндірісті жаңарту
Бірінші кезекте экспортты ынталандыратын шараларды қабылдау маңызды. Бұл, мысалы, өндіріс үшін қажет құрамдас бөлшектер мен жабдықтарға қатысты кедендік реттеуді оңтайландыру және экспорттық өнім шығаруға бағытталған өндірісті қолдау құралдарын іске қосу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Мұндай тәсілдер машина жасау, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсібі үшін аса өзекті.
Салалардың жағдайы өнім ерекшелігіне, технологиялық деңгейге және халықаралық компаниялардың нарықтық стратегиясына тәуелді. Мәселен, химия өнеркәсібі капитал сыйымдылығымен ерекшеленеді, ал жаңа технологиялық көшбасшылықты ұзақ уақыт сақап қалу күрделі. Сондықтан көптеген шетел компаниялары тұтынушыға жақын болу үшін өндірісті өткізу нарықтарына жақын орналастыруға ұмтылады.
Қазақстан үшін мүмкіндік: химия және мұнай-химия
Қазақстан Үкіметі бұл үрдісті отандық химия өнеркәсібін дамытуға пайдалана алады. Елде толық іске қосылмаған өндірістік қуаттар бар. Қолданыстағы химиялық кәсіпорындарда полимер материалдары, минералдық тыңайтқыштар және мұнай-химия бағыттарын күшейту тиімді болар еді.
Ашық экономика: теңгерім және мемлекеттік экспорттық стратегия
Ұлттық экономиканы ашық экономикаға айналдыру — заңды, бірақ қайшылыққа толы процесс. Мемлекет сыртқы экономикалық қызметті кеңейтуге мүдделі болғанымен, сонымен қатар отандық өндірушілерді сыртқы орта ықпалынан қорғауға да міндетті.
Дамушы елдер мен өтпелі экономикасы бар мемлекеттер үшін «ашықтық» пен «қорғаныс» талаптары қатар жүруі қиындық тудырып, асимметрия құбылысын күшейтеді. Мұндай жағдайда шешім өзара толықтыру қағидатына сүйенеді: нарықтың ашықтығы мен ұлттық мүддені қорғау теңгерімді түрде іске асуы қажет.
Негізгі құрал
Бұл қиындықты шешудің басты тетігі — экспорттың жаппай қысқаруына жол бермейтін, ұзақ мерзімді мақсаттарға негізделген мемлекеттік экспорттық стратегия. Ол экспорттық әлеуетті кеңейтіп қана қоймай, онымен байланысты өндірістерді жаңғырту арқылы экономиканың бәсекеге қабілеттілігін және экономикалық қауіпсіздігін күшейтуге бағытталуы тиіс.