Айналым қорлары
Өндірістегі айналым қаражаттарының рөлі
Үздіксіз өндірістік үдерісті қамтамасыз ету үшін кәсіпорынға негізгі өндірістік қорлармен қатар еңбек заттары мен материалдық ресурстар қажет. Еңбек заттары еңбек құралдарымен бірге өндіріс үдерісіне қатысып, өндірілетін өнімнің материалдық негізін қалыптастырады және өнімнің өзіндік құнының елеулі бөлігін құрайды.
Өндірістік айналым капиталдың заттық элементтерінің айналымдылығы еңбек үдерісімен және негізгі өндірістік қорлармен тығыз байланысты. Осы контексте кәсіпорынның айналым қоры мен айналым капиталы ұғымдарын ажырата білу маңызды: бұл екеуі барабар түсінік емес.
Айналым қоры: мәні және ерекшелігі
Айналым қоры — өндірістің міндетті элементі және өнімнің өзіндік құнының негізгі құрамдас бөлігі. Оның негізгі өндірістік қорлардан айырмашылығы: айналым қоры әр өндірістік циклде толық тұтынылады және өзінің құнын өндірілген өнімге толықтай өткізеді.
Айналым қорының заттық құрамы
Айналым қоры өндірісте пайдалануға немесе белгілі бір жұмыс пен қызметті орындауға арналған ресурстар түрінде көрінеді: шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар, құрастырушы бұйымдар, отын, ыдыс және ыдысқа арналған материалдар, қосалқы бөлшектер және басқа да материалдар. Сондай-ақ ол аяқталмаған өндіріс нысанында да болады.
Негізгі қағида
Өнім бірлігіне шаққандағы шикізат, материал, отын және энергия шығыны неғұрлым аз болса, өнімді өндіруге жұмсалатын еңбек шығыны соғұрлым үнемді болады және өнімнің өзіндік құны төмендейді.
Айналым капиталы: кең мағынадағы экономикалық санат
Айналым капиталы айналым қорымен салыстырғанда кеңірек ұғым. Ол екі бөліктен тұрады: өндірістік айналым қорлары және айналым (айналыс) қорлары.
Өндірістік айналым қорлары
Еңбек заттары (шикізат, негізгі және қосымша материалдар, жартылай фабрикаттар, отын, ыдыстар, қосалқы бөлшектер және т.б.) және аяқталмаған өндіріс. Олар өндірісте табиғи-заттық күйінде қатысады, толық тұтынылады және құнын өнімнің өзіндік құнына толық өткізеді.
Айналыс қорлары
Қызмет барысында сатуға шығарылған дайын өнім мен тауарлар, кәсіпорын кассасындағы немесе банк шоттарындағы ақша қаражаттары, сондай-ақ дебиторлық берешек. Бұл қорлар құн түзбейді, бірақ түзілген құнды жеткізуші қызметін атқарады.
Айналыс қорының негізгі қызметі
Ақшалай қаражат арқылы айналымның үздіксіздігі мен бірқалыптылығын қамтамасыз ету.
Демек, айналым капиталы — өндірістік айналым қорлары мен айналыс қорларын құруға және олардың үздіксіз айналымын қамтамасыз етуге алдын ала авансталған ақшалай қаражаттардың жиынтығы.
Айналым капиталының экономикалық мәні және құрылымы
Негізгі қорлардан айырмашылығы
Айналым капиталы негізгі қорларға қарағанда өндірістік процеске бірнеше рет емес, бір ғана өндірістік кезеңде қатысады және өндірістік тұтыну тәсіліне тәуелсіз түрде өзінің құнын тікелей дайын өнімге аударады. Әдетте, ол табиғи нысанын сақтамайды және цикл аяқталған соң ақшалай нысанда қайтарылады.
Құрылым дегеніміз не?
Айналым капиталының құрылымы — оның жалпы көлеміндегі жекелеген элементтердің арақатынасы. Бұл құрылымды талдау және терең білу маңызды, өйткені ол белгілі бір деңгейде кәсіпорынның қаржылық жағдайын және қызметінің ағымдағы сипатын көрсетеді.
Құрылым тұрақты емес: айналым қаражатының шамасы, құрамы мен құрылымы өндіріс сипатына, күрделілігіне, өндірістік цикл ұзақтығына, жеткізу шарттарына және басқа факторларға байланысты өзгеріп отырады.
Нарықтық экономикадағы талап
Кәсіпорынның қалыпты жұмыс істеуі үшін жеткілікті көлемде айналым капиталының болуы — қажетті алғышарт. Ол өндірістің үздіксіз жүруін қамтамасыз етеді.
Басым міндеттер
- Айналым қоры мен айналыс қорын барынша тиімді пайдалану.
- Өнімнің материалсыйымдылығын төмендету.
- Айналым қаражаттарының айналымдылығын жеделдету.
Айналым капиталының құрамы: екі бөлім
1) Өндірістік айналым қорлары
Өндірістік процесте бір рет қолданылады және өзіндік құнын толықтай өндірілетін өнімге аударады. Өнеркәсіпте айналым қорларының ең негізгі бөлігі саналады: жалпы көлемнің шамамен 70%-ына, ал машина жасау мен металл өңдеуде 80%-дан астамына дейін жетуі мүмкін.
Өндірістік запастар
Шикізат, негізгі материалдар, отын, қосалқы бөлшектер қалдығы, құны 100 теңгеден төмен тез тозатын және құнсызданатын заттар, арнайы құрал-саймандар.
Аяқталмаған өндіріс
Өңдеу үстіндегі өнім және кәсіпорын ішінде шығарылған жартылай дайын өнімдер.
Болашақ кезең шығындары
Жаңа өнімдерді әзірлеу және игеруге байланысты алдын ала жұмсалған шығындар.
2) Айналыс қорлары
Қоймадағы дайын өнім, жөнелтілгенімен ақысы төленбеген тауарлар, есеп айырысулардағы ақша құралдары және кассадағы ақша қаражаттары. Бұл элементтер өндірісте құн қоспайды, бірақ ақша ағыны арқылы өткізуді және айналымның үздіксіздігін қамтамасыз етеді.
Қысқаша түйін
Айналым капиталы өндірістік айналым қорлары мен айналыс қорларын құруға, пайдалануға және өндіріс пен өткізудің үздіксіздігін сақтауға авансталған ақша қаражаттарын біріктіреді.
| Өндірістік айналым қорлары | Айналыс қорлары | Ескерту |
|---|---|---|
|
|
Нормаланатын және нормаланбайтын элементтер кәсіпорын ерекшелігіне қарай айқындалады. |
Айналым капиталының қаржыландыру көздері
Түзілу көздеріне қарай айналым капиталы меншікті және несиелік болып екіге бөлінеді.
Меншікті айналым капиталы
Кәсіпорынның үнемі иелігінде болатын және өз ресурстары (негізінен пайда және т.б.) есебінен қалыптасатын қаражаттар. Қозғалыс үдерісінде уақытша бос тұрған, еңбекақы төлеуге жиналған қаражаттар да кездесуі мүмкін — олар меншікті капиталға теңестіріліп, тұрақты пассивтер ретінде қарастырылады.
Меншікті айналым капиталының жалпы көлемін (нормативін) жоғарғы басшылық бекітеді. Ол әдетте жыл ішінде өндірістік жоспар өзгерген жағдайда ғана қайта қаралады. Норматив өндіріс жоспарын орындауға, өнімді өткізуге және төлемдерді белгіленген мерзімде өтеуге қажет ең төменгі қажетті көлемді білдіреді.
Несиелік айналым капиталы
Банк несиелері, коммерциялық несие түріндегі кредиторлық берешек және басқа да пассивтер. Бұл көздер айналым қаражатының уақытша тапшылығын жабуға және айналымның үздіксіздігін сақтауға мүмкіндік береді.
Меншікті айналым капиталы өсімінің негізгі көзі
Негізгі көз — кәсіпорынның пайдасы. Сонымен бірге, меншікті капиталға теңестірілген өзге көздерді (тұрақты пассивтерді) пайдалану тәжірибеде кең таралған, әсіресе қаржы ресурстары тапшылығы байқалатын кезеңдерде.
Ескерту: қолданыстағы есеп стандарттарына сәйкес (кей жағдайларда) тұрақты пассивтер меншікті айналым капиталына тікелей жатқызылмауы мүмкін. Алайда басқарушылық тұрғыдан оларды ескеру кәсіпорынның нақты өтімділік мүмкіндіктерін бағалауға көмектеседі.
Тұрақты пассивтер дегеніміз
Тұрақты пассивтер — кәсіпорын айналыста үнемі пайдаланатын, бірақ заңды түрде оның меншігі болып саналмайтын пассивтер. Олар тұрақты түрде шаруашылық айналымда болғандықтан, меншікті айналым капиталына теңестіру орынды.
Еңбекақы бойынша ең аз қалдық
Жұмыскерлер мен қызметкерлерге еңбекақы төлеуге байланысты айналымда тұрақты сақталатын ең төменгі қаражат көлемі.
Әлеуметтік төлемдер мен салықтар
Әлеуметтік сақтандыру аударымдары және салықтар бойынша уақытша айналымда болатын міндеттемелер.
Алдағы төлемдер резервтері
Келешекте болатын төлемақыларға арналған резервтер (мысалы, жоспарлы төлемдер).
Ынталандыру және әлеуметтік қорлар қалдықтары
Ағымдағы сыйақыларға арналған материалдық ынталандыру қорларының тұрақты айнымалы қалдығы, әлеуметтік-мәдени іс-шаралар мен тұрғын үй құрылысы қорлары.
Ресімделмеген құжаттар бойынша берешек
Жабдықтаушыларға құжаттары уақытында ресімделмеген тауарлар бойынша кредиторлық берешек.
Алдын ала төлемдердің ең төменгі мөлшері
Заңнамаға сәйкес сатып алынатын тауарлар үшін алдын ала төленетін қаржының ең аз көлемі.
Тұрақты пассивтердің үлес салмағы еңбекақы өнімнің өзіндік құнының едәуір бөлігін құрайтын салаларда, сондай-ақ жартылай дайын өнімдер бойынша төлем жүргізілетін өндірістерде жоғары болуы мүмкін.