Сот органдары
Мемлекеттің механизмі (мемлекеттік аппарат) — мемлекеттің міндеттері мен функцияларын жүзеге асыратын, өзара байланысқан және белгілі бір тәртіппен ұйымдастырылған мемлекеттік органдар жүйесі. Ол мемлекеттік биліктің құрылымдық әрі материалдық күші ретінде мемлекет саясатын жүргізуге және билік етуге мүмкіндік береді.
Негізгі ұғым
Мемлекет механизмі — ішкі тұтастығымен, өзара байланыстылығымен және мақсатқа бағытталған қызметімен сипатталатын мемлекеттік органдардың жүйесі.
Қалыптасу негіздері және жалпы заңдылықтар
Мемлекет механизмі тарихи, әлеуметтік, ұлттық, экономикалық, географиялық және өзге де ерекшеліктерге байланысты қалыптасады. Соған қарамастан, көптеген мемлекеттерге ортақ органдар бар: олар қоғамдық тәртіпті сақтауға, ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және сыртқы тәуелсіздікті қорғауға бағытталған құрылымдар.
Механизмді құрудың заңдылығы
Мемлекеттік органдар, әдетте, мемлекет қызметін атқару қажеттілігі туындағанда ғана құрылады. Сонымен қатар, органдардың қызметтері бірін-бірі қайталамай, өзара толықтырып отыруы маңызды.
Өзара байланыс
Мемлекеттік органдар биліктік функцияларды жүзеге асырғанда өзара тығыз байланыста әрекет етеді. Бұл байланыс мемлекеттік басқарудың бірізділігі мен тиімділігін қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік орган және мемлекеттік қызмет
Мемлекеттік орган
Мемлекеттік механизмнің негізгі құрылымдық бөлігі — мемлекеттік орган. Мемлекеттік орган — биліктік өкілеттіктерге ие және мемлекет функцияларын жүзеге асыратын ұйым. Ол мемлекеттік қызметкерлерден тұрады, олардың ерекше санаты — лауазымды тұлғалар.
Мемлекеттік қызметкерлер
Мемлекеттік қызметкерлер — басқару ісімен кәсіби түрде айналысатын адамдардың ерекше тобы. Олардың құқықтық мәртебесі арнайы заңмен реттеліп, қызмет түрлері, құқықтары мен міндеттері белгіленеді.
Мекемелер мен кәсіпорындар
Мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындардың биліктік өкілеттіктері болмайды. Олар экономика, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, спорт сияқты салаларда жалпы әлеуметтік қызметтерді атқарады.
Ұйымдастыру талаптары
Мемлекеттік аппаратты ұйымдастыруда және оның қызметін белгілеуде мемлекеттік органдар үшін бірыңғай талаптар қойылады. Бұл талаптар — органдарды құру мен олардың қызмет тәртібін айқындайтын бастапқы идеялар, міндетті ережелер мен қағидалар.
Мемлекет механизмінің негізгі белгілері
- Реттелген органдар жүйесі: мемлекеттік органдар белгілі тәртіппен ұйымдастырылған.
- Ортақ мақсат: органдардың бірлігі мен үйлесімді жұмысын қамтамасыз ететін мақсатқа бағыттылық бар.
- Негізгі элемент: механизмнің өзегі — мемлекеттік органдар.
- Ұйымдық және материалдық күш: мемлекет билікті жүзеге асырып, мақсаттарына жетеді.
- Функциялардың бөлінуі: органдардың қызметі мүмкіндігінше қайталанбай, өзара толықтырады.
Демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекеттің органдар жүйесі (Қазақстан үлгісі)
Демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет тарихи қалыптасқан қағидаларға сүйенеді. Қазақстан Республикасында мемлекеттік механизм келесі негізгі органдар мен құрылымдардан тұрады.
Өкілдік органдар
- Жоғарғы өкілдік орган: Парламент.
- Жергілікті өкілдік органдар: облыстық, аудандық, қалалық мәслихаттар.
Мемлекет басшысы
Қазақстанда мемлекет басшысы — Президент. Ол мемлекеттік биліктің тармақтарының келісіп жұмыс істеуін және мемлекеттік органдардың халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.
Атқарушы органдар
Жоғарғы атқарушы орган — Үкімет. Жергілікті атқарушы органдар — әкімдіктер.
Орталық басқару органдары
Бұларға министрліктер, мемлекеттік комитеттер, комиссиялар және ведомстволар жатады.
Сот органдары
Қазақстанда сот жүйесіне Жоғарғы Сот, жергілікті соттар және әскери соттар кіреді. Соттың негізгі мақсаты — бұзылған құқықты қалпына келтіру және заңда көзделген жауаптылықты қолдану.
Прокуратура
Прокуратура — заңдардың біркелкі орындалуын қадағалайтын негізгі бақылау-қадағалау органы. Ол сотта мемлекеттің мүддесін қорғайды және заң бұзылған жағдайда құқықтық қалпына келтіру шараларын қолдануға ықпал етеді.
Қарулы күштер
Мемлекеттің қорғанысын және мемлекеттік шекараны қорғауды қамтамасыз ететін құрылым.
Барлау және қарсы барлау
Ұлттық қауіпсіздік саласындағы арнайы органдар жүйесі.
Қылмыстық-атқару жүйесі
Бас бостандығынан айырылған адамдарды ұстауға арналған мекемелер мен орындар.
Мемлекетті басқару формалары
Монархия
Монархия — бір адамның билігіне негізделетін басқару формасы. Билік әдетте мұрагерлікпен беріледі және жоғары билік бір тұлғаның қолында шоғырланады.
Монархияның түрлері
- Абсолюттік (шексіз) монархия
- Конституциялық (шектеулі) монархия
- Дуалистік монархия
Республика
Республика — мемлекеттің жоғарғы органдары сайланатын және белгілі бір мерзімге өкілеттік алатын басқару формасы.
Республиканың түрлері
- Президенттік
- Парламенттік
- Аралас
- Аристократиялық республика
- Демократиялық республика
Билік тармақтары және олардың рөлі
Заң шығарушы билік
Қазақстанда заң шығарушы орган — Парламент. Оның негізгі міндеттері: заң қабылдау, бюджетті бекіту, жоғары лауазымды тұлғалардың қызметіне бақылау жасау және қажет болған жағдайда есеп алу.
Парламент Президентке импичмент жариялай алады. Импичмент — лауазымды тұлғаны мерзімінен бұрын қызметтен босату және заңда көзделген жауаптылыққа тарту рәсімі.
Атқарушы билік
Атқарушы билік — мемлекетті басқаруда ресурстарға, ұйымдастыру тетіктеріне және мәжбүрлеу құралдарына сүйенетін негізгі күш. Сондықтан атқарушы биліктің өкілеттіктерін құқықтық тұрғыдан шектеу және теңгерім тетіктерін орнату — аса маңызды мәселе.
Сот билігі
Сот билігінің мақсаты — бұзылған құқықтарды қалпына келтіру, дауларды шешу және заң бұзушылықтарға байланысты жазалау шараларын қолдану.
Конституциялық бақылау (Конституциялық Кеңес)
Конституциялық бақылаудың мақсаты — Парламент қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін тексеру. Конституциялық Кеңес Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді. Кеңес жеті мүшеден тұрады, олардың өкілеттігі алты жылға созылады, ал экс-Президенттер Кеңестің мүшелері болып табылады.
Егер Үкімет, Президент, министрліктер, әкімдер немесе басқа органдар заңға қайшы актілер қабылдаса, прокуратура қадағалау жүргізіп, наразылық білдіруге құқылы.
Құқық қорғау органдарының міндеттері
Құқық қорғау органдарының негізгі мақсаты — заңдылықты қамтамасыз ету және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау.
- Адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау
- Қоғамдық тәртіпті нығайту
- Қылмыспен күресу
- Бұзылған құқықтарды қалпына келтіру