Конституцияда аталған жағдайда Президент заң күші бар Жарлық шығаруға қақылы
Құқық ұғымы және оның жүйелілігі
Құқық (объективтік тұрғыдан) — жалпыға бірдей міндетті, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, заңда және басқа да ресми құжаттарда бекітілген құқықтық нормалар мен ережелердің жиынтығы.
Құқықтың негізгі белгілерінің бірі — жүйелілігі. Құқық — бірнеше құрамдас бөліктен тұратын жүйелі құрылым.
1) Табиғи құқық
Табиғи құқықтың мазмұны адам мен қоғам табиғатына байланысты әлеуметтік-құқықтық талаптармен айқындалады. Мысалы, өмір мен денсаулық — табиғи құндылықтар. Оларды сақтау, қорғау және қамтамасыз етуге бағытталған нормалар табиғи құқыққа жатады.
2) Қолданыстағы заңдар жүйесі
Құқықтық жүйенің екінші бөлігі — мемлекетте қолданылатын барлық заңдардың жиынтығы.
3) Субъективтік құқықтар
Үшінші бөлік — тұлғалардың субъективтік құқықтары. Адам өзіне қажетті рухани және мүліктік игіліктерді пайдалану үшін белсенді әрекет етуі тиіс.
Әлеуметтік-құқықтық талаптардың мәні — мемлекеттің оларды тануы, қорғауы және қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.
Қазақстан Республикасының Конституциясында: «Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ» (15-бап) деп көрсетілген.
Құқықтың негіздері: кең және тар мағына
Құқық негізі туралы сөз болғанда, ең алдымен құқықтың пайда болуы мен оның әрекет етуіне ықпал ететін қозғаушы күштердің мәні қарастырылады. Мұндай күштерге мыналар жатады: мемлекеттің құқық шығармашылық қызметі, үстем ерік-жігер (қоғамның еркі ретінде) және қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары. Бұл — құқық негіздерін кең мағынада түсіну.
Сонымен бірге құқық негіздері ұғымының тар мағынасы да бар. Заң ғылымында құқық негіздері деп қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми түрде бекітілген, жалпыға бірдей міндетті және мемлекет қамтамасыз ететін қоғам ерік-жігерін айтады.
Құқықтың негізгі қайнар көздерінің түрлері
- Құқықтық әдеттер
- Сот прецеденттері (үлгі шешімдер)
- Құқықтық келісім-шарттар
- Нормативтік-құқықтық актілер
Қайнар көздер: мазмұны мен мысалдары
Құқықтық әдеттер
Құқықтық әдеттер — қоғам өмірінен туындаған, адамдар арасындағы қатынастарды реттейтін және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, ресми түрде бекітілген әдет-ғұрыптар.
Қазақ даласында құқықтық әдет-ғұрыптар ұзақ уақыт қоғамдық қатынастардың негізгі реттеушісі болды. Оған тарихи дерек ретінде Қасым ханның қасқа жолы (XV ғ.), Есім ханның ескі жолы (XVI ғ.), Тәуке ханның «Жеті жарғысы» (XVIII ғ.) аталады.
Сонымен қатар билердің үлгі шешімдері ұлттық құқықтық әдеттерді дамытты: ұқсас істерді қарағанда билердің тапқыр, дәлелді шешімдері құқықтық норма ретінде қолданылды. XIX ғасырда билер съезінде қабылданған ережелерде құқықтық нормалар жазылып, нормативтік актілер ретінде пайдаланылды.
Сот прецеденті
Сот прецеденті — жоғары мемлекеттік (сот) органдары қабылдаған нақты шешім. Бұл шешім төменгі сот органдарына ұқсас істерді шешуде негіз болады.
Сот прецеденті алғаш қалыптасқан ел — Англия. Қазіргі заманда ол Англия, АҚШ, Үндістан, Австралия сияқты мемлекеттерде құқықтың негізгі қайнар көзі болып саналады.
Құқықтық келісім-шарт
Құқықтық келісім-шарт — екі немесе одан да көп тараптың еркімен жасалатын, ресми түрде бекітілетін және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісім.
Қазіргі халықаралық қатынастарда құқықтық келісім-шарттар құқықтың негізгі қайнар көздерінің бірі ретінде кең қолданылады.
Нормативтік-құқықтық актілер
Нормативтік-құқықтық актілер — құқықтың ең басты қайнар көзі. Нормативтік-құқықтық акт (НҚА) — мемлекеттік органдар ресми түрде қабылдайтын, жалпы ережелерден тұратын, қоғамдық қатынастарды реттейтін және жалпыға бірдей міндетті құжат.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасында ұлттық құқық, негізінен, нормативтік актілер арқылы қалыптасады. Құқықтың басты бастауы — Қазақстан Республикасының Конституциясы: оның ең жоғары заңдық күші бар және ол Республика аумағында тікелей қолданылады.
Қазақстандағы нормативтік актілердің иерархиясы және қабылдануы
Иерархия
- Конституция — ең жоғары заңдық күшке ие, тікелей қолданылады.
- Конституциялық заңдар — ерекше қоғамдық қатынастарды реттейді.
- Жай заңдар — жалпы заңнамалық реттеу.
Кім қабылдайды және қалай?
- Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдум немесе Парламент енгізеді.
- Конституциялық және жай заңдарды Парламент қабылдайды.
- Парламент Президентке бір жылдан аспайтын мерзімге заң шығару өкілеттігін беруге құқылы.
Нормативтік қаулылар мен жарлықтар
- Конституцияда көзделген жағдайда Президент заң күші бар жарлық шығара алады.
- Президент өз өкілеттігіне жататын мәселелер бойынша нормативтік жарлықтар шығарады.
- Үкімет Республика аумағында міндетті күші бар қаулылар қабылдайды.
- Конституциялық Кеңес нормативтік қаулылар шығаруға құқылы және олар Қазақстан құқығының құрамдас бөлігі болып табылады.
- Жоғарғы Сот та өз құзыреті шегінде нормативтік қаулылар қабылдай алады; кейбір нормалар жаңа редакцияда түсіндіріліп берілуі мүмкін.
Заңдарды жүйелеу және консолидация
Консолидация кезінде кейбір баптар жаңаша редакциялануы мүмкін. Алайда консолидация қоғамдық қатынастарды реттеуге елеулі өзгерістер енгізбейді. Белгілі бір сипаттары бойынша кодификацияға ұқсас болғанымен, бұл тұрғыдан ол инкорпорацияға жақынырақ.
Консолидацияның нәтижесінде заңдардың жинақтары жасалады. Әдетте мұндай жинақтар бейресми сипатта болады: құқық нормалары белгілі бір қызмет саласына қатыстылығын білдіретін белгілер бойынша топтастырылып, содан кейін бір жинаққа біріктіріледі (мысалы, табиғатты қорғау, күрделі құрылыс, техника қауіпсіздігі және т.б.).
Жекелеген нормативтік актілерді толықтай да, үзінді түрінде де консолидациялау тәжірибеде кең қолданылады. Мұндай жинақтарды мемлекеттік және қоғамдық салаларда қызмет ететіндер заң жөніндегі жұмыс құралы ретінде пайдаланады.
Құқықтық ақпаратпен жұмыс: жүйелілік, қолжетімділік және цифрландыру
Құқықтық ақпаратты ғылыми негізде жүйелеу құқық шығармашылығымен айналысатын органдарға қолданыстағы заңдарды қысқа мерзімде бағалауға, құқықтық реттеудегі келісімсіздіктерді, қайшылықтар мен кемшіліктерді табуға, сондай-ақ уақыт пен шығынды азайта отырып нәтижелі жұмыс жүргізуге мүмкіндік береді.
Неге бұл маңызды?
- Құқықты іске асырушылар мен қолданушылар үшін заңдардың жүйелі болуы әрдайым қажет, әсіресе атқарылатын істер көлемі ұлғайған кезде.
- Қисынды және бірізді құрылым қажетті норманы дер кезінде табуға көмектеседі.
- Заң мәтіні көпшілікке түсінікті болуы тиіс: азаматтар өз құқықтары мен бостандықтарын және мемлекет пен қоғам қоятын талаптарды білуі қажет.
- Жүйеленген заңнама қоғамның құқықтық мәдениетін көтереді, ал құқық қолданушылардың кәсіби-заңгерлік мәдениетіне жағдай жасайды.
Заңдарды жүйелеу ғылыми принциптер мен әдістерге сүйенуі керек. Ақпаратты іздестіру және оны белсенді қолдану үшін арнайы дағды қажет, өйткені құқықтық ақпарат көлемі өте үлкен және күрделі.
Қазіргі талап
Нормативтік-құқықтық актілерді дәстүрлі тәсілдермен іздеу кезеңі біртіндеп аяқталуға жақын. Жағдайды жақсарту үшін нормативтік құжаттар саласын механикаландыру және автоматтандыру, сондай-ақ ақпараттық-іздестіру жүйелерін жаңа техникалық негізде ұйымдастыру өзекті.
Мұндай құқықтық ақпаратпен жұмыс істейтін қызметкерлердің жеке компьютерлермен толық қамтамасыз етілетін уақыты келді.