Толыққұндыемес ақша
Ақшаның формалары мен түрлері
Ақша айналымының тарихы ақшаның біртекті құбылыс емес екенін көрсетеді. Ол айналымға өту сипатына, өмір сүру ұзақтығына және айналым шарттарына қарай әртүрлі болады. Іс жүзінде ақшаның формасы — белгілі бір ақша типіндегі заттық айырбас құнының көрінісі; ол айналымдағы тұрақтылықты және төлем-қатынасындағы орнықтылықты сипаттайды.
Ақша әртүрлі балама тауарлар, бағалы металдар, қарыз міндеттемелері және банк депозиттері түрінде көрініс тауып, өз формаларын қалыптастырады. Көпшілікке таныс негізгі формалар: алтын және күміс монеталар, қағаз ақша, сондай-ақ несиелік ақша.
Ақша формаларының мысалдары
- Алтын, күміс монеталар
- Қағаз ақша
- Несиелік ақшалар (вексель, банкнота, чек)
- Электрондық ақша және төлем карталары
Неге ақша «әртүрлі» болады?
Экономиканың өсуі, айырбас операцияларының күрделенуі және есеп айырысу жылдамдығына деген сұраныс ақша формаларының жаңаруына әкеледі. Уақыт өте келе қолайлылық, қауіпсіздік және шығынды азайту сияқты талаптар бірінші орынға шығады.
Толыққұнды және толыққұнсыз ақша
Толыққұнды ақша
Толыққұнды ақша — номиналды құны оның сатып алушылық (нақты) құнымен сәйкес келетін ақша. Яғни ақша дайындау кезінде көрсетілген құн оның құрамындағы металдың (алтын, күміс) құнымен үйлеседі.
Мысал: алтын және күміс монеталар.
Толыққұнсыз ақша
Толыққұнсыз ақша — сатып алушылық құны ақша қатынастарының тасымалдаушысы ретіндегі тауар құнынан жоғары болатын ақша. Мұнда номиналдық құн құрамындағы материал құнынан асып түседі.
Мысал: биллондық монеталар, қағаз және несиелік ақшалар.
Ақшаның даму эволюциясы
Ақша өзінің тарихи дамуында бірнеше ірі кезеңнен өтті:
-
1) Металдық
Толыққұнды монеталар, бағалы металлға сүйенген айналым.
-
2) Қағаздық
Металл ақшаның орынбасары ретінде қағаз белгілердің шығуы.
-
3) Несиелік
Несие құралдары: вексель, банкнота, чек арқылы есеп айырысу.
-
4) Электрондық
Карта, шот, цифрлық төлем жүйелері арқылы жылдам төлемдер.
Металл ақша және монета
Металл ақшалар — толыққұнды, «нағыз» ақшалар: олардың номиналдық құны өздері дайындалған металл құнына сәйкес келеді. Металл ақша (мыс, күміс, алтын) алдымен бірліктік, кейін салмақтық формада қолданылып, бірте-бірте монета түрінде шығарылды.
Монета деген не?
Монета — заңмен бекітілген формасы, сыртқы пішіні және салмақтық құрамы бар металдан жасалған ақша белгісі. Мемлекет монетадағы таза металдың құрамын (пробасын), салмағын, массасын, типін және эмиссия ережелерін белгілейді.
Тарихи деректер
- Мыс монеталар Римде б.з.д. III–IV ғасырларда пайда болды.
- Алғашқы монеталар б.з.д. VII ғасырда Лидияда құйыла бастады.
- Б.з.д. 279 жылы Римде стандартты металл бөліктері «монета» деп аталды.
Стандарттаудың әсері
Стандартты монеталардың енгізілуі ақшаның құн өлшемі, айналым құралы және жинақтау құралы қызметтерін толық атқаруға жағдай жасады.
Монета түрлері
Монеталар толыққұнды және айырбас монеталары болып бөлінеді. Толыққұнды монеталар бағалы металдардан жасалып, номиналы нақты құнға сай келеді; айырбас монеталары арзан қоспалардан жасалып, номиналы металл құнынан жоғары болады.
Эмиссия және алтынның тарихи рөлі
Эмиссия ұғымы
Монеталарды құю эмиссия ретінде қарастырылады. Эмиссия (латын тіліндегі emissio — «шығару») — ақша белгілерінің барлық түрлерін айналымға шығару; бұл айналымдағы ақша массасын ұлғайтуға бағытталған үдеріс.
Алтын неге «жалпы балама» болды?
Ақшаның рөлі тарихи тұрғыда алтынға бекітілді. Алтынның өзге тауарлардың құнын өрнектеу қабілеті табиғи қасиет ретінде өздігінен берілмейді: бұл қасиет алтынға қоғам тарапынан бекітілді. Алтынның қолайлылығы оның тұрақтылығы, әсемдігі, бөлшектеуге жеңілдігі және салыстырмалы сиректігімен байланысты.
Алтын өндірудің күрделілігі
Алтын өндіру — күрделі әрі капитал сыйымды жұмыс. Мысалы, 1 кг алтын алу үшін орташа тереңдігі 3000 м жерден алынған 100 тонна кенді өңдеу қажет болуы мүмкін. Алтынның негізгі өндірушілеріне Оңтүстік Африка Республикасы, Ресей және Өзбекстан жатады. Қазақстанда да көптеген алтын кеніштері бар, ал жылдық өндіріс шамамен 30 тоннаны құрайды.
Неге толыққұнды ақша алмастырылды?
Тауарлық өндіріс пен айналым көлемі ұлғайған сайын айырбас операциялары өсті. Бірақ толыққұнды ақша шектеулі санымен және өндіріс шығындарының жоғарылығымен шаруашылықтың өсіп келе жатқан сұранысын толық қанағаттандыра алмады. Осыдан құн белгілеріне — ұсақ монеталарға, қағаз және несиелік ақшаларға көшу қажеттілігі туындады.
Қағаз ақша: мәні, артықшылықтары және шектеулері
Қағаз ақшалар — нағыз ақшалардың өкілдері. Олар тарихи тұрғыда металл айналымынан туындап, бұрын айналымда болған күміс және алтын монеталардың орынбасары ретінде қызмет етті. Металл ақша айналымда тозып, бастапқы формасы мен құнын жоғалтты; сондай-ақ оларды сақтау, тасымалдау және ірі мәмілелерде қолдану ыңғайсыз болды. Сондықтан қағаз ақшаға көшу объективті түрде қалыптасты.
Негізгі сипат
Қағаз ақша — мемлекет тарапынан мәжбүрлі бағаммен шығарылатын ақша белгісі. Әдетте оның өзіндік (материалдық) құны болмайды.
Номинал мен шығын
Қағаз купюраны шығару шығыны номиналға сәйкес келмейді. Мысалы, 5000 теңгелік купюраны басып шығару құны тиындармен ғана өлшенуі мүмкін, бірақ ол 5000 теңгеге тең тауарды сатып алуға мүмкіндік береді.
Тұрақсыздық тәуекелі
Қағаз ақшаға табиғаты бойынша салыстырмалы тұрақсыздық тән: шектен тыс эмиссия нәтижесінде ақша массасы тауар массасына сай келмесе, құнсыздану болып, инфляция туындайды.
Ұлттық валюталар және эмитент
Әрбір егеменді мемлекет өз ұлттық валютасын шығарады (мысалы, АҚШ — доллар, Ресей — рубль, Қазақстан — теңге). Қазақстанда қағаз ақша эмитенті — Ұлттық Банк. Номиналдық құн мен шығарылу құны арасындағы айырма мемлекеттік бюджетке түсетін эмиссиялық табысты қалыптастырады.
Қызметтері
- Айналым құралы
- Төлем құралы
Алтын стандарты жойылғаннан кейін қағаз ақша ішінара жинақтау қызметін де атқара алады.
Кемшіліктері
- Ұрлауға салыстырмалы түрде оңай
- Ірі соманы тасымалдау қымбат әрі қолайсыз
Осы шектеулердің салдарынан қағаз ақшамен қатар несиелік ақшалар кең қолданыс тапты.
Несиелік ақша: вексель, банкнота және чек
Өндірістің дамуы және коммерциялық-банктік несиелеудің кеңеюі нәтижесінде металл ақша тауар айналымының қажеттіліктерін толық өтей алмады. Осы жағдайда металл және қағаз ақшалардың орнын толықтыратын несиелік ақша түрлері қалыптасты. Несиелік ақшалардың өзіндік құны болмайды; олар құнның несие қатынастары арқылы өрнектелген белгісі ретінде әрекет етеді.
Несиелік ақшаның даму сатылары
Вексель
Вексель — заңмен бекітілген мерзім ішінде онда көрсетілген соманы сөзсіз төлеу жөніндегі қарыздық міндеттеме. Вексельдер жай және аудармалы болып бөлінеді.
- Жай вексель: қарыз алушы береді және ұсынушыға белгілі соманы төлеуге міндеттенеді.
- Аудармалы вексель (тратта): кредитордың қарыз алушыға белгілі мерзімде үшінші тұлғаға төлеу туралы бұйрығы.
Вексель абстрактылығымен (мәміле түрі көрсетілмеуі), даусыздығымен (міндетті төлем) және айналымдылығымен (басқа кредиторға беру мүмкіндігі) сипатталады.
Қазақстанда вексель қазіргі таңда, әсіресе, астық шаруашылығында қолданылып келеді.
Банкнота
Банкнота — эмитент банктің міндеттемесі. Ол вексельден екі маңызды белгі бойынша ерекшеленеді:
- Мерзімділігі: вексель белгілі мерзімге, ал банкнота мерзімсіз айналымға шығарылады.
- Қамтамасыз етілуі: банкнота Орталық банк арқылы мемлекет кепілдігімен, ал вексель жеке тұлғалардың кепілдігімен беріледі.
Қазақстанда банкноттардың эмитенті — Ұлттық Банк. Банкноттар тауармен немесе алтынмен тікелей қамтамасыз етілмесе де, олардың несиелік негізі бар: олар банктік несиелеу қағидаларына сай шығарылып, қарыздық қордың элементі ретінде қызмет етеді.
Чек
Чек — қатаң есеп берілетін ақшалай құжат: онда чек берушінің банкіге чекте көрсетілген соманы ұсынушыға төлеу жөніндегі сөзсіз бұйрығы беріледі. Ол, әдетте, қысқа мерзімді құжат болып саналады және ел ішінде әрі халықаралық есеп айырысуларда қолданылады.
Негізгі түрлері: ақшалай және есеп айырысу чектері. Чектер көбіне қолма-қол ақша алу, тауарлар мен қызметтерге төлем жасау, банктік шоттар арасында аударым жүргізу сияқты мақсаттарда пайдаланылады.
Электрондық ақша және төлем карталары
Банктік қызметті механикаландыру мен автоматтандыру, есеп айырысуда компьютерлерді кең қолдану электрондық ақшалардың пайда болуына ықпал етті. Бұл — клиент шотындағы қаражаттың цифрлық түрде есепке алынуы және қолма-қол ақшалар мен чектерді төлем карталарымен алмастыру үдерісі.
Пластикалық карта қалай жұмыс істейді?
Төлем карталары банк тарапынан шығарылып, көбіне микросызбасы бар пластикалық тасымалдаушы түрінде беріледі. Карта иесі тауар сатып алып, қызмет ақысын төлей алады; сондай-ақ кей жағдайда тұтынушылық мақсатта қысқа мерзімді несиеге қол жеткізеді.
Қазіргі уақытта карталардың бірнеше түрі қолданылады, оның ішінде банктік және саудалық карталар кең таралған.
Күнделікті өмірге әсері
- Дүкендерде карта арқылы төлем жасау; сома шоттан автоматты түрде есептен шығарылады.
- Коммуналдық төлемдер сияқты қайталанатын төлемдерді автоматтандыру.
- Жалақыны қызметкердің банк шотына тікелей аудару.
- Интернет арқылы тауарлар мен қызметтерді сатып алу-сату мүмкіндігінің кеңеюі.
Қашықтан банктік қызметтер
Кейбір банктер клиенттеріне қашықтан қызмет көрсетеді: клиент өз компьютерін желіге қосып, жинақ шотындағы қаражатты ағымдағы шотына аудара алады. Соңғы жылдары Қазақстанда да, шетелде де интернет арқылы сауда жасау кеңінен таралды.