Көркем публицистика
Кеңестік дәуір: қазақ публицистикасының өрістеуі мен жанрлық жаңғыруы
Кеңестік дәуірде газет-журналдардың көбеюімен бірге қазақ публицистикасының өрісі кеңейіп, дамудың жаңа сатысына көтерілді. Бұл кезеңдегі публицистикаға кеңестік саясат та, орыс публицистикасының даму үрдісі де айрықша ықпал етті. Соның нәтижесінде пішіндік және жанрлық жаңашылдық белгілері айқын көріне бастады.
1920–1930 жылдардағы қазақ публицистикасы жаңа даму жолына түсті: Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы саяси өзгерістер, экономикалық мәселелер, рухани ахуал шығармалардың өзегіне айналды. Жетістіктер де, кемшіліктер де публицистика айнасында шынайы бейнеленді.
Соғыс жылдарындағы әскери публицистика: рухты жұмылдыру тілі
Соғыс жылдарындағы қазақ әскери публицистикасы елдің бүкіл сана-сезімі мен күш-жігерін ортақ жауды жеңуге жұмылдыруға қызмет етті. Бұл кезеңдегі авторлар шешен тілді, пафосты, патетикалық үнді кең қолданды, халық даналығын ой өзегіне айналдырды.
Негізгі ерекшелік
Әскери публицистика ауыз әдебиетінің бай қазынасымен суарылып, тарихи аңыздардан, айтыстардан, мақал-мәтелдерден, жыраулық поэзия мен шешендік сөздерден тамыр тартты. Бұл рухани мұра майдан мен тылдағы деректі фактілермен, нақты оқиғалармен, баяндаудың қуатты мәнерімен астасып, ойды қысқа да дәл жеткізетін өткір публицистикалық туындыларды тудырды.
Соғыс жылдарында халықтың күшін бір ойға біріктіретін публицистика түрлері мен жанрлары орнықты. Үндеу, памфлет, күнделік, хат, очерк, мақала, сондай-ақ публицистикалық қуаты жоғары өлеңдер — осының айқын дәлелі.
Соғыстан кейінгі кезең: баспасөздің бейбіт өмірге бейімделуі
Соғыстан кейінгі жылдары ел халық шаруашылығын қалпына келтіру ісіне жұмылдырылды. 1945 жылы қабылданған «Республикалық, өлкелік және облыстық газеттердің сапасын арттыру және көлемін ұлғайту туралы» қаулы баспасөз бен публицистиканы дамытуға елеулі ықпал етті.
«Соғыстан кейінгі жылдары республика газеттерінің мазмұны өзгерді, олар жергілікті өмірді жан-жақты жаза бастады, экономика мен мәдениет мәселелеріне баса назар аударылды. Газет беттерінде очерк пен фельетон, баспасөзге шолу жанрлары жиі көрінді. Сөйтіп баспасөз өзінің жұмысын бейбіт дәуірге бейімдеп қайта құра бастады».
Баспасөздің бейбіт өмірге бейімделуімен бірге қазақ публицистикасы да күнделікті еңбек ырғағының айнасына айналды.
1960–1970 жылдар: тіл шырайы және көркем очерк өрісі
1960–1970 жылдардағы қазақ публицистикасы шұрайлы тілмен көркейе түсті. Бұл әсіресе публицистикалық лепті мақалалар мен көркем очерктерден айқын байқалды. Академик С.Қирабаев бұл кезеңге қатысты:
«Қазақтың көркем әңгімелерімен жалғас көсемсөз, очерк, ой толғанысы, өмірді бейнелі жолмен тануға ұмтылған публицистика да бұл дәуірде едәуір өркендеді».
Кезеңнің қайшылығы
Дегенмен осы жылдардағы кейбір шығармаларда әсіреқызылдық, жасанды суреттеу, асыра мадақтау, жалаң ұраншылдық сияқты дәуір тудырған кемшіліктер де кездесті.
1980 жылдар: зерттеушілік және тарихи-танымдық бағдар
1980 жылдары қазақ публицистикасында зерттеушілік, тарихи-танымдық бағыт орнықты. Тұтас ізденістер мен журналистік зерттеулер нәтижесінде тарих қойнауында жасырын жатқан деректер ашыла бастады.
Жалпы кеңестік дәуірде қазақ публицистикасы тектік, түрлік, жанрлық, стильдік тұрғыдан қалыптасып, дамыды. Публицистиканың дербес теориясы да жасалды. Бұл үдерістерге орыс публицистикасының теориясы мен тәжірибесі елеулі ықпал етті.
Қалыптасу арналары: басылымдар және жанрлық палитра
Алғашқы «Түркістан уалаятының газеті» бетінде ақпараттық жанрлардағы публицистика қалыптасса, «Дала уалаятының газеті», «Айқап», «Қазақстан», «Қазақ», «Ұран», «Алаш», «Сарыарқа», «Абай», «Ақжол», «Шолпан», «Таң» сияқты басылымдарда талдамалы жанрлардағы публицистика орнықты. Ал кеңестік дәуірде публицистиканың жанрлық палитрасы бұрынғыдан да байып, кең өрістеді.
Даму бағыттары
Кеңестік дәуірдегі жарияланымдарды мазмұндық және түрлік бірлікте қарастыра отырып, негізгі бағыттар мынадай болып айқындалады:
- қоғамдық-саяси бағыт
- көркемдік бағыт
- сыншылық-сатиралық бағыт
- поэтикалық-философиялық бағыт
- ұлттық, психологиялық-көркемдік бағыт
- проблемалық-аналитикалық бағыт
- зерттеушілік, тарихи-танымдық бағыт
Бұл кезең ерекшеліктері С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов, Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, С.Мұқанов, Б.Бұлқышев, М.Иманжанов, Ә.Нұршайықов, С.Төлешов, Б.Қыдырбекұлы, Ә.Нұрпейісов, З.Қабдолов, Н.Ғабдуллин, Ғ.Қайырбеков, Ш.Мұртаза, Қ.Найманбаев, Т.Жанұзақов, О.Бөкеев, А.Сейдімбек, Ж.Елшібеков, М.Қабанбаев, Ж.Аупбаев шығармашылықтары арқылы ашылды.
1917–1990 жылдар: тегі, түрі, жанры және стилі бойынша жіктеу
1) Тектік жіктелім (үш жүйе)
- ақпараттық-оқиғалы публицистика
- талдамалы публицистика
- көркем публицистика
2) Түрлік типология
- қоғамдық-саяси публицистика
- экономикалық публицистика
- моральдық-этикалық публицистика
- әдеби публицистика
- сыни публицистика
- ғылыми-танымдық публицистика
- әскери публицистика
3) Жанрлық жіктеу
Ақпараттық-оқиғалы
- заметка
- есеп
- репортаж
- сұхбат
Талдамалы
- корреспонденция
- мақала
- шолу
- рецензия
- баспасөзге шолу
- хат (эпистолярлық жанр)
- түсіндірме (комментарий)
Көркем
- суреттеме
- очерк
- фельетон
- памфлет
4) Стильдік жіктеу
- полемикалық (қақпайлы) публицистика
- үгітшілік публицистика
- насихатшылық публицистика
- сатиралық публицистика
- эпистолярлық публицистика
- талдамалы-сыни публицистика
- деректі публицистика
- іскерлік публицистика
5) БАҚ түріне қарай
- газет публицистикасы (баспасөздегі публицистика)
- радиопублицистика
- телепублицистика
- фотопублицистика
- кинопублицистика
6) Қызметтері (функциялары)
Кеңестік дәуірдегі қазақ публицистикасы ағартушылық, үгітшілік, насихатшылық, ұйымдастырушылық, әшкерелеушілік, анықтамалық, жарнамалық және танымдық қызметтер атқарды.
Кезеңдер бойынша жанрлардың белсенділігі
1920–1930 жылдар
Заметка, хат, проблемалық мақала, фельетон жанрлары көбірек көрінді.
1940 жылдар
Публицистикалық мақала, памфлет, үндеу, рух көтеруге бағытталған хаттар ерекше дамыды.
1950–1970 жылдар
Очерк өзінің даму биігіне жетті: физиологиялық, социологиялық, экономикалық, проблемалық-аналитикалық, портреттік, сапарнама, психологиялық, лирикалық және басқа түрлері кең тарады. Осы жылдары публицистикалық мақаланың «өлеңмен жазылған қарасөз» сипатындағы үлгілері де ерекше қызығушылық тудырды. Фельетон жанры қайта өрлеу жолына түсті.
1980 жылдар
Сұхбат пен репортаж кең қолданылды. Сұхбаттың диалог түрімен қатар, сұхбат-монолог, сұхбат-хабар, сұхбат-суреттеме, сұхбат-пікір, анкета түріндегі сұхбат, дөңгелек үстел әңгімесі, баспасөз конференциясы сияқты жаңа пішіндер қолданысқа енді.
Кеңестік дәуірдің барлық кезеңдерінде заметка, корреспонденция, есеп, бас мақала, рецензия, шолу, баспасөзге шолу, мақала жанрлары баспасөз бетінен түскен жоқ. Бұл — дәуір мазмұны өзіне тән түрді қажет ететінінің айқын көрінісі.
Тәуелсіздік кезеңі: тақырыптық және проблемалық ізденістер
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында публицистикалық шығармалар жаңа қоғамдық ахуал аясында сараланды. Демократия мен жариялылықтың нәтижесінде тарихтағы көптеген ақтаңдақтардың беті ашылды; ұлт тағдыры, ұлттық сананың қалыптасуы, мемлекеттіліктің орнығуы сияқты өзекті мәселелерге баспасөз бетінде кең орын беріле бастады.
Публицистер халықтың тарихта кеткен есесін қайтару жолында қалам қуатын жұмсап, ел намысын оятуға, жұрт санасын сілкіндіруге бағытталған рухани серпіліс жасауға көшті. Бұл үрдіс 1990 жылдардағы қазақ баспасөзінде және сол кезеңде жарық көрген публицистикалық шығармаларда айқын көрінді.
Жаңа дәуірдің өзегі
Дәл осы кезеңде қазақ публицистикасының дамуында жаңа дәуір басталды: азат ой мен еркін сөз дәуірі.
Публицистика қоғамдық маңызды мәселелерді көтергенде ғана әсер-ықпалы күшейетіні белгілі. Сондықтан 1990 жылдарда ең өзекті проблемаларды алға тартқан публицистикалық шығармаларға ерекше назар аударылды.