Түркілер тарихы
Ескі интеллигенция кеңестік жүйеде
Қазақ зиялылары қандай жағдайда да туған халқына қызмет етуді адамгершілік парызы санады. Сондықтан кеңестік кезеңде де елге пайдалы істерге араласуды дұрыс көрді: қаламгерлер, өнер иелері, ағарту қызметкерлері кеңестік жұмыстарға жегілді, кейбірі Коммунистік партия қатарына да өтті.
Тәжірибелі оқығандар қазақ мәдениетінің түрлі саласында еңбек етіп, шығармашылық интеллигенцияның жас буынын тәрбиелеуге күш салды. Алайда олардың көпшілігі «ұлтшыл» деген айып тағылып, саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Бір бөлігі республикадан сыртқа кетуге мәжбүр болып, әсіресе Ташкентте шоғырланды.
Ахмет Байтұрсыновтың шақыруымен зиялылардың едәуір бөлігі халық ағарту саласында қызмет етті. Бұл бағыт олардың кәсіби тәжірибесін ең тиімді пайдалануға мүмкіндік берді.
Семей: мәдени орта мен баспасөздің ірі торабы
1917 жылғы төңкеріс қарсаңында қазақ зиялыларының бір шоғыры Семейде жиналып, қаланы ірі мәдени орталыққа айналдырды. Мұнда Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Көлбай Төгісов, Халел Ғаббасов, Райымжан Мәрсеков және басқа да көптеген қайраткерлер еңбек етті.
Газет-журналдар
- «Алаш» газеті (1916 ж. қараша — 1917 ж. мамыр) — Көлбай Төгісов бастамасы.
- «Сарыарқа» газеті (1917 ж. маусым) — редакторлары: Райымжан Мәрсеков пен Халел Ғаббасов; Шығыс Алашорданың ресми үні.
- «Абай» әдеби журналы (1918) — редакторы: Жүсіпбек Аймауытов.
- «Қазақ тілі» газеті (1919–1928) — қазақ журналистері мен әдебиетшілерін тәрбиелеген мектеп.
Түйін
Осы басылымдардың жүйелі шығуы Семейді белгілі бір кезеңде қазақ баспасөзінің астанасына айналдырды.
Оқулық жасау және тіл тазалығы
Ұлттық шығармашылық интеллигенция қазақ мектептері үшін ауадай қажет оқулықтарға сұранысты өтеуге кірісті. Алғашында орыс тіліндегі оқулықтарды қазақ ұғымына лайықтап аудару кең тарады. Мысалы, Елдес Омаров «Арифметиканы» — «Есеп-қисап», «Геометрияны» — «Кескіндеме» деп аударумен айналысып, кейін төл оқулықтар жазуға көшті. Лингвист-ғалым ретінде ол ана тілінің тазалығы үшін табанды күресті.
Оқулық жазуға белсене қатысқандар
Ахмет Байтұрсынов бастаған бұл іске Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Телжан Шонанов, Мұхтар Әуезов, Сәкен Сейфуллин және өзге де қайраткерлер араласты.
Ғылыми мекемелер және баспа ісін ұйымдастыру
Қазақстандағы ғылым және оқулық шығару ісін бастапқы кезеңде Халық ағарту халық комиссариаты және оның Ғылыми-әдістемелік кеңесі, Академиялық орталық, КСРО Ғылым академиясының Қазақ базасы (кейін филиалы — КазФАН) үйлестірді.
Академиялық орталықтың 1922–1923 жылдардағы есептерінде баспадан шыққан немесе дайындалып жатқан еңбектер ретінде Ахмет Байтұрсыновтың «Тіл құралы», Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика», Жүсіпбек Аймауытовтың «Дидактика», Елдес Омаровтың «Физика», Қаныш Сәтбаевтың «Алгебра», Нәзипа Құлжанованың «Мектепке дейінгі балалар тәрбиесі» және басқа кітаптар аталады.
Жоғалған мұра мәселесі
Кейбір кітаптар немесе қолжазбалар бүгінге жетпеді. Мысалы, Ахмет Байтұрсыновтың «Мәдениет тарихы», Міржақып Дулатовтың «Қазақ тарихы» секілді еңбектердің тағдыры зерттеуді қажет етеді.
Тұлғалар арқылы көрінетін дәуір
Мырзағазы Есболов
Алаш қозғалысының ірі қайраткері, Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институтының оқытушысы. «Талап» қоғамын құрушылардың бірі әрі «Түркістанда келімсектер орнаған аудандардағы жер мәселесі» (Ташкент, 1923) атты құнды зерттеудің авторы. Еңбекте патша өкіметінің ресми құжаттары, статистикалық деректер және бірқатар зерттеулер кең пайдаланылған.
Әбікей Сәтбаев және Қаныш Сәтбаев тағдыры
Қаныш Сәтбаев білім жолына жүйелі түсуіне туысы, ескі зиялы Әбікей Зейінұлы Сәтбаевтың ықпалы болғанын атап өткен. Әбікей Сәтбаев ағарту саласында басшылық қызметтер атқарып, сталиндік зұлматта қаза тапты. 1937 жылы Қаныштың ағалары Ғазиз және Кәрім Сәтбаев та қуғын-сүргін құрбаны болды.
Мәжит Шомбалов
Қазан университетінің түлегі, дарынды дәрігер. Төңкеріске дейін індетке қарсы күрес ұйымдастырса, 1923–1929 жылдары Қазақ АКСР Денсаулық сақтау халкомының орынбасары ретінде медицинаны ғылыми жолға қоюды табанды түрде көтерді. Ел ішіне көшпелі медициналық отрядтар жіберудің маңызын — әрі көмек, әрі дерек жинау ретінде — ерекше атап көрсетті.
Әдеби талас: Бернияз Күлеев туралы екі ұстаным
Лирик-ақын Бернияз Күлеев ұзақ уақыт «төңкеріс тудырған ақын» ретінде түсіндіріліп келді. 1990 жылдарға дейін оның мұрасынан таптық негіз іздеу белең алып, ақынды да, шығармашылығын да идеологияға икемдеу әрекеттері байқалды.
Мағжан Жұмабаев пікірі
Мағжан Берниязды «төңкеріс заманында туған ақын» деп мойындағанымен, оның поэзиясы төңкерістің тікелей туындысы емес екенін айтады. Берниязды әдебиетіміздің «берік бір бағанасы» болуға лайық тұлға деп бағалайды.
Сәбит Мұқанов пікірі
Сәбит Мұқанов Берниязға саяси өлшеммен қарап, оны «саяси адам» ретінде сипаттайды және шығармашылық бағытын таптық тұрғыдан бағалауға ұмтылады. Бұл көзқарастар сол дәуірде ақын мұрасына қайшылықты қатынас қалыптасқанын көрсетеді.
Идеологиялық сарында жазылған пайымдарға қарағанда, Мағжан Жұмабаевтың тұжырымдары шындыққа жақынырақ көрінеді және ғылыми мәні де жоғары.
Кеңестік дәуірдегі баспасөз мектептері
«Қызыл Қазақстан» журналы
Кеңес дәуірінде қазақ тілінде шыққан тұңғыш журналдардың бірі — «Қызыл Қазақстан» (Орынбор, 1922 ж. қазан). Академик М.Қ. Қозыбаев оның тарихи принципті жоғары ұстағанын, «қызыл» атауына қарамастан әсіре тапшылдыққа ілеспегенін атап көрсетеді. Журнал бастауында А. Асылбеков, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Смағұл Сәдуақасов, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, Нәзипа Құлжанова және басқалар тұрды.
«Ақжол» газеті және қысым
1920-жылдар баспасөзінде «Ақжол» газетінің рөлі ерекше болды: бұл басылым төңірегіне Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлері және жас дарындар шоғырланды. Ахмет Байтұрсынов, Халел Досмұхамедов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Мұхтар Әуезов және көптеген авторлар газетті халыққа жақын ұлттық мінезді басылым етуге күш салды.
Алайда «Ақжолдың» ұлттық мазмұны коммунистік басшылықтың қарсылығын туғызды. Домалақ арыздар Мәскеуге жетіп, И.В. Сталин партияда жоқ интеллигенттерді редакциядан шығару талабын қойғаны айтылады. Нәтижесінде бұрынғы құрам шеттетіліп, басылым бағыт-бағдары өзгертілді.
Публицистика: дәстүрдің жалғасуы және жаңа шектеулер
Ескі оқығандар кеңестік дәуірде қазақ публицистикасының орнығып, дамуына елеулі үлес қосты. Мұхаметжан Сералин, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Көлбай Төгісов, Сәбит Дөнентаев, Нәзипа Құлжанова сияқты қаламгерлер төңкеріске дейін-ақ көсемсөз жанрының негізін қалаған еді.
Қошке Кемеңгеровтің ой тәуелсіздігі
Қошке Кемеңгеров төңкеріске дейін қалыптасқан дүниетанымын коммунистік идеология қағидаларына айырбастамай өткен қаламгер ретінде көрінеді. Ол ұлттық ерекшелікті ескермей, соқыр еліктеуге қарсы болды: қандай да бір істі «жат елдің үлгісімен» емес, қазақтың болмысына лайықтап ұйымдастыру керек деген ойды жиі көтерді. Елдің түзелуі басшыларға байланысты екенін де қадап айтты.
Қолжазба журналдар дәстүрі
Газет-журнал тапшы кезеңде оқу орындары мен мекемелерде қолжазба журналдар мен қабырға газеттерін шығару кең тарады. Бұл — жастарды қаламгерлікке баулудың тиімді жолы болды.
Негізгі мысалдар
- «Садақ» (1915–1918) — «Ғалия» медресесі; редакторлары: Бейімбет Майлин, Жиенғали Тілепбергенов.
- «Балапан» (1917–1918) — Омбыдағы «Бірлік» ұйымы; редакторы: Қошке Кемеңгеров.
- «Қызыл суаат» (1924) — Алматыдағы Қазақ-қырғыз ағарту институты шәкірттері.
- «Екпін» (1928) — Алматы рабфагы оқушылары.
Болжам
«Балапан» сияқты қолжазба журналдарда Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Смағұл Сәдуақасов, Қошке Кемеңгеровтердің бізге жетпеген шығармалары болуы ықтимал.
1916 қозғалысы батырлары және халық ақындары
1920–1930 жылдары қызмет еткен шығармашылық интеллигенция қатарында 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс батырларының болуы да маңызды. Бұл орайда Амангелді Иманов сарбаздарының қатарында болған әрі ақын, әрі батыр Күдері Жолдыбайұлы, Омар Шипин, Сәт Есенбаев есімдерін ерекше атауға болады.
Күдері Жолдыбайұлы мұрасының ерекшелігі
Күдері Жолдыбайұлының жарық көрмеген шығармалары ҚР ҰҒА-ның Мұхтар Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының сирек қолжазбалар қорында сақталғаны айтылады. Кеңес дәуірінде кең таралмауының бір себебі — оның туындыларында таптық идеология нышанының жоқтығы, есесіне ұлттық бірлік пен ынтымақ идеясының басым болуы.
Үкілі Ыбырай: ән мен өлеңнің егіз шебері
Қызылдардың қолынан қаза тапқан (1860–1930) Үкілі Ыбырай Сандыбаев — сал-серілік дәстүрді жалғаған теңдессіз дарын. «Гәкку» әні арқылы атағы шыққан ол мәтін мен әуенді қатар шығарып, орындаудың да хас шебері болды. Қырыққа жуық ән қалдырған халық композиторының шығармашылығы А. Затаевичтен бастап, кейінгі зерттеушілерге дейін қарастырылғанымен, әлі де нақтылай түсетін мәселелер бар.
Қорытынды ой
Ескі интеллигенция — кеңестік дәуірдің мәдени-ағартушылық құрылысын алға сүйреген негізгі күштердің бірі. Олар баспасөзді өркендетті, оқулықтар жазды, ғылымды ұйымдастыруға араласты, ұлттық өнер мен әдебиеттің өзегін сақтауға тырысты. Бірақ дәл осы дербестік пен ұлттық бағдар көп жағдайда саяси қысым мен қуғын-сүргінге ұласты.