Ластағыш заттардың негізгі көздері
Атмосфера — ортақ байлық және тіршіліктің тірегі
Атмосфера ауасының шекарасы болмайтындықтан, ол бүкіл жер шары халықтары үшін, сондай-ақ жануарлар, құстар, тірі организмдер мен өсімдіктер дүниесі үшін ортақ байлық болып саналады. Сондықтан атмосфераны ластамау және оның сапасын тіршілікке зиян келтірмейтін деңгейде сақтау — биосфера тұрақтылығының негізгі шарттарының бірі.
Атмосфераның адамға және Жерге атқаратын қызметі
Атмосфераның қызметі орасан зор: ол Жерді таза ауамен қамтамасыз етіп қана қоймай, тіршілікке қажетті газдармен және химиялық элементтермен (O2, N2, CO2 және т.б.) байытады. Сонымен қатар Күннен және ғарыштан келетін зиянды сәулелерден, метеориттерден қорғайды, климат пен ауа райын қалыптастыруға қатысады, зат және энергия алмасу процестерін үйлестіреді.
Адамның кез келген қызметі Жердің жалпы ресурстарына әсер етеді. Кейде бұл ресурстар таусылатындай көрінуі мүмкін. Дегенмен Жердің Күн сәулесінен үздіксіз жаңа энергия алатынын да естен шығармау керек. Бірақ бұл «жаңа энергия» ластанудың зиянын автоматты түрде жоймайды — атмосфера сапасы төмендесе, экожүйелер мен денсаулыққа әсері күшейеді.
Ауаның ластануы: себептері және өлшемі
Соңғы жылдары ауа бассейні күрделі өзгерістерге ұшырап отыр. Мұның басты себебі — ауаның ластануы. Атмосфера ауасының сапасы көбіне оның ластану дәрежесімен анықталады: егер ауа құрамындағы ластағыш заттардың концентрациясы шекті мөлшерден (ШМК) асып кетсе, ондай ауа ластанған деп есептеледі.
Ластағыш заттардың негізгі көздері
Атмосфераны ластайтын негізгі көздерге өнеркәсіп, автокөлік, жылу энергетикасы, мұнай-газ және көмір өндіру мен өңдеу орындары, құрылыс индустриясы (үй құрылыс комбинаттары), асфальт зауыттары, ауыр машина жасау кәсіпорындары және басқа да өндіріс салалары жатады.
Бұл объектілерден атмосфераға түскен заттар ауа құрамындағы компоненттердің қатысуымен химиялық немесе фотохимиялық өзгерістерге ұшырайды. Соның салдарынан екінші реттік ластағыштар түзіліп, әсері күшейе түседі.
Ластанудың негізгі түрлері
- Физикалық ластану
- Шу, тербеліс, әр түрлі сәулелену түрлері.
- Химиялық ластану
- Әр түрлі заттар: ауада — улы газдар мен булар; суда және топырақта — ауыр металдардың иондары және басқа да қосылыстар.
Ауаның «таза» құрамы (көлем бойынша)
| № | Компонент | % |
|---|---|---|
| 1 | Азот (N2) | 78,08 |
| 2 | Оттек (O2) | 20,94 |
| 3 | Аргон (Ar) | 0,93 |
| 4 | Көмірқышқыл газы (CO2) | 0,03 |
| 5 | Озон (O3) | 0,00005 |
| 6 | Гелий, метан, криптон, сутек және т.б. | 0,0002-ден аз |
| — | Неон | 0,002-ден аз |
Ескерту: Көрсеткіштер мәтіндегі деректерге сүйеніп берілді.
ЮНЕП деректері бойынша негізгі ластағыштар (жылына)
Біріккен Ұлттар Ұйымының ЮНЕП бағдарламасы деректеріне сәйкес, негізгі ластағыштардың жалпы көлемі жылына шамамен 25 млрд тоннаға жетеді.
| № | Компонент | Көлемі (млн т/ж) |
|---|---|---|
| 1 | Көмірқышқыл газы және шаң-тозаң | 8000 |
| 2 | Бөлшектер (қатты заттар) | 60 |
| 3 | Азот оксидтері (NxOy) | 200 |
| 4 | Күкірт диоксиді (SO2) | 80 |
| 5 | Көмірсутектер (CxHy) | — |
Ескерту: Көмірсутектер бойынша сандық мән бастапқы мәтінде толық берілмеген.
Қазақстан және Алматы мысалы: басты мәселе — көлік шығарындылары
Атмосфераның ластануы табиғатқа да, халық денсаулығына да тікелей зиян келтіреді. Бұл жанама әсерлер тек бүгін ғана емес, келешекте де күшеюі мүмкін. Сол себепті келтірілген зиянның жалпы экономикалық мөлшерін дәл есептеу әрдайым қиын.
Қазақстан Республикасы Жер атмосферасына антропогендік әсерді азайтуға бағытталған халықаралық процестерге қатысып, тиісті міндеттемелерді қабылдаған.
Алматыдағы тұрақты ластану көздері
Атмосфералық ауаны ластаудың ең негізгі көздері — көмірсутекті жанғыш заттарды пайдаланатын энергетикалық құрылғылар, жылу электр станциялары, жылу энергетикасы және автокөлік қозғалтқыштары.
Алматы қаласында жыл бойына тұрақты әрі негізгі ластану көздерінің бірі — іштен жану қозғалтқыштарымен жүретін автокөліктер. Олар атмосфераға көмірқышқыл газын, азот оксидтерін және басқа да зиянды заттарды бөледі. Қаланың ауа бассейнінің, әсіресе қыс мезгілінде, ауа алмасуы төмен болып, ластағыштар жиналып қалатыны белгілі.
Қорытынды және үндеу
Экологиялық жағдайды жақсарту үшін тек үкімет пен түрлі мекемелердің әрекеті жеткіліксіз. Қала тұрғындарының күнделікті жауапкершілігі мен белсенділігі шешуші рөл атқарады. Егер халықтың өзі тазалыққа және экологиялық тәртіпке ұмтылмаса, жасалған шаралардың нәтижесі әлсірейді.
Осыған байланысты студенттер қауымын және әрбір қала тұрғынын Алматының экологиялық жағдайын жақсартуға атсалысуға шақырамын. Бір кездері әлемдегі ең таза қалалардың қатарына енген қаламыздың бүгінгі ластану деңгейі алаңдатуы тиіс. Егер осы бағытта өзгертусіз кете берсек, ертең бұл жағдайдың салдары әлдеқайда ауыр болуы мүмкін.
Назар аударатын сұрақ
«Өз қаламыз үшін өзіміз күреспесек, бұл жерде тұрып жатқанымызды қалай ақтаймыз?»
Жеке әдеттерден бастап (көлік пайдалану, энергия үнемдеу, қалдықты азайту) қоғамдық бастамаларға дейінгі әр қадам маңызды.
Қолданылған әдебиеттер
- «Экология. Тұрақты өсу» журналы, қаңтар–ақпан, 2005.
- «Қазақстан Республикасының экологиясы», «Нұрлы жол» газеті, №15, 9(12).
- Гирусев Э. В. Экология и экономика. Природопользование. М., 2002.
- Сағынбаев Г. К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
- http://news.nur — 183537 (сілтеме мәтінде толық берілмеген).
- http://www.inform.kz/article (сілтеме мәтінде толық берілмеген).
- http://www.almaty — page.php (сілтеме мәтінде толық берілмеген).