Ал сонымен қатар шешендiк сөздердi фольклорлық мұра деп қарастырған күннiң өзiнде, оны сөз өнерi туындысы ретiнде әдеби мұрағаттар тұрғысынан талдаудың әдеби принциптерi көзiмен қарау қажеттiгi туындайды

Шешендік сөздерді жіктеу: фольклорлық және әдеби ұстанымдардың тоғысы

Риторика ілімінің бастауларынан бері — Протагордан бастап Аристотель, Демосфен, Цицерон, Әл‑Фараби, Ломоносов, Апресян, Байтұрсынов, Садырбаев сияқты шешендер мен ойшылдардың, ғалымдардың еңбектерінде — шешендік сөздерді ішкі үлгілерге бөліп қарастыру дәстүрі қалыптасты. Мұндай жіктеулерде «саяси шешен сөз», «саяси‑әлеуметтік шешендік сөздер», «шешендік дау сөздер», «тұрмыс‑салтқа байланысты айтылатын сөздер», сондай‑ақ «социально‑политическое красноречие», «богословно‑церковное красноречие» тәрізді атаулар қолданылады.

Фольклорлық мұра ретінде қарастыру жеткілікті ме?

Шешендік сөздерді фольклорлық мұра деп танығанның өзінде, оны сөз өнерінің туындысы ретінде әдеби мұрағаттар тұрғысынан талдаудың қажеттілігі айқын. Өйткені әдеби дәстүр мен жаңашылдық мәселелері шешендік сөзді тек тұрмыстық‑қолданбалы қызмет шеңберінде ғана емес, жанрлық және көркемдік жүйе аясында бағалауды талап етеді.

• Фольклорлық ұстаным — шығу тегі мен қоғамдық қызметін, ауызша таралуын айқындайды.
• Әдеби ұстаным — мәтіннің құрылымын, стильдік ерекшелігін, жанрлық табиғатын ашуға мүмкіндік береді.

Жанрды зерттеудегі «сатылы даму» заңдылығы

Зерттеудің сатылы даму барысында, әсіресе жанр мәселесінде, алдымен фольклорлық, кейін әдеби принциптердің алға шығуы — заңды құбылыс. Бұл ойды Д. С. Лихачевтің орыс әдебиетіндегі жанрлар тарихына қатысты пайымы да нақтылай түседі:

Белгілі бір кезең межесін көрсету жанрдың әдеби жүйеде «таза әдеби» өлшемдер арқылы айқындалуы уақытпен, мәдени‑тарихи жағдайлармен тікелей байланысты екенін аңғартады.

Шешендік өнер мен шешендік сөз: ұғымдық жіктеудің өзектілігі

Шешендік сөздердің тегі мен түрін ажыратуға талпыныстар жасалғанымен, көп жағдайда шешендік сөздер шешендік өнердің жалпы көрінісі ретінде, сөйлеу мәдениетінің (культура речи) қызметтік қыры деңгейінде ғана түсіндіріліп келді. Соның нәтижесінде ғылыми тұрғыдан нақты, спецификалық классификациялар мен тұжырымдар жеткілікті дәрежеде орныға бермеді.

Генетикалық негіз: сөздің материалы — сөйлеу тәжірибесі

Генетикалық тұрғыдан алғанда, шешендік сөздер тікелей шешендік өнердің, сөйлеу мәдениетіне деген қажеттіліктің негізінде қалыптасады. Басқаша айтқанда, шешендік өнер — сөйлеудің бірден‑бір материалы, «шикізаты»: сол тәжірибеден шешендік сөздің құрылымы, мақсаты, ықпал ету тетіктері туындайды.